Hồi hộp khi thi đấu cờ là phản ứng bình thường của cơ thể trước một việc mình quan tâm; mục tiêu không phải là xoá hết cảm giác đó mà là giữ nó ở mức giúp tập trung chứ không làm tay run, đầu rối. Người chơi phong trào lần đầu dự giải thường kể cùng một trải nghiệm: ở nhà chơi với máy rất ổn, ngồi vào bàn có đồng hồ, có trọng tài, có người đứng xem thì quên cả khai cuộc đã thuộc.
Bài này viết cho người lớn dự giải cờ phong trào, từ giải phường, giải công ty tới giải mở rộng của tỉnh. Nội dung đi theo thời gian: tối hôm trước, buổi sáng, những phút trước khi bấm đồng hồ, trong ván, giữa các vòng và sau giải. Phần nói về trẻ em dự giải có bài riêng trong danh mục cờ cho trẻ em; phần xử lý ngay sau một nước sai có bài riêng trong danh mục này.
Vì sao người quen chơi ở nhà lại run khi vào giải
Ở nhà, ván cờ không có hậu quả: thua thì bấm ván mới. Ở giải, mỗi ván được ghi lại, có kết quả công bố, có người quen ngồi bàn bên. Cơ thể phản ứng với tình huống "có điều quan trọng đang diễn ra" bằng cách tăng nhịp tim, thở nhanh hơn, cảnh giác hơn. Ở mức vừa phải, phản ứng này giúp bạn tỉnh táo. Ở mức cao, nó làm khó tập trung vào những chuỗi tính dài, dễ đi vội và dễ thấy "quân ma".
Một lý do nữa là thay đổi môi trường. Nhiều người chỉ quen chơi trên màn hình, giờ phải nhìn bàn cờ thật, tự bấm đồng hồ, tự ghi biên bản. Mỗi thao tác lạ tiêu một chút sự chú ý. Cộng lại, phần đầu óc dành cho cờ ít đi, và người chơi cảm thấy mình chơi dưới sức.
Hiểu được hai nguồn đó giúp chọn đúng cách xử lý: phần cảm giác thì làm dịu bằng nhịp thở và thói quen; phần môi trường lạ thì xử lý bằng cách làm quen trước, để đến ngày thi đấu những thao tác đó đã thành tự nhiên.
Tối hôm trước và buổi sáng ngày thi
Phần lớn sự tỉnh táo trong ván được quyết định trước khi ván bắt đầu. Những việc nên làm và nên tránh:
- Không học khai cuộc mới vào tối hôm trước. Ôn nhẹ những gì đã biết, xem lại vài ván của chính mình với khai cuộc hay dùng.
- Giải vài bài tập thế cờ dễ để đầu óc vào nhịp, không làm bài khó tới khuya.
- Chuẩn bị đồ từ tối: bút, nước uống, đồ ăn nhẹ, áo khoác mỏng phòng khi phòng thi lạnh, giấy tờ nếu ban tổ chức yêu cầu.
- Xem trước đường đi, giờ điểm danh, thể thức thời gian và luật chạm quân của giải để không phải hỏi lúc sát giờ.
- Ngủ đủ, giờ ngủ gần giống ngày thường; thức khuya ôn cờ thường hại nhiều hơn lợi.
- Buổi sáng ăn nhẹ vừa phải, không thử món lạ, không uống quá nhiều cà phê nếu bình thường không quen.
- Đến sớm khoảng hai mươi phút để tìm bàn, quen ánh sáng, quen tiếng ồn của phòng thi.
Nếu đây là lần đầu bạn chơi trên bàn thật với đồng hồ, hãy tập trước ở nhà hoặc ở câu lạc bộ vài ván có đồng hồ và ghi biên bản đầy đủ. Bấm đồng hồ bằng đúng tay đã đi quân, ghi nước ngay sau khi đi, những thói quen nhỏ này nên thành phản xạ trước ngày thi.
Năm phút trước khi bấm đồng hồ
Khoảng thời gian ngắn giữa lúc ngồi vào bàn và lúc ván bắt đầu thường là lúc hồi hộp nhất. Một nghi thức cố định giúp đầu óc biết "đến giờ chơi cờ rồi". Gợi ý một trình tự:
- Kiểm bàn cờ: quân đặt đúng ô, đồng hồ đặt đúng phía và đúng thời gian, bút và biên bản sẵn sàng.
- Thở chậm vài lần: hít vào bằng mũi đếm bốn, thở ra chậm hơn, đếm sáu. Vài lượt là đủ để nhịp tim dịu lại.
- Đặt một mục tiêu về cách chơi, không phải về kết quả, ví dụ "mỗi nước của đối phương, hỏi họ đang đe doạ gì".
- Nhắc mình nước đầu tiên hoặc hướng khai cuộc định chơi, để khỏi phân vân lúc đồng hồ đã chạy.
- Bắt tay đối thủ, chúc ván cờ vui. Một lời chào bình thường giúp không khí bớt căng cho cả hai.
Mục tiêu về cách chơi quan trọng hơn bạn nghĩ. Đặt mục tiêu "phải thắng" làm mỗi nước đi nặng thêm. Đặt mục tiêu về hành động thì bạn có việc cụ thể để làm, và việc cụ thể là thứ làm dịu hồi hộp tốt nhất. Kết quả ván cờ phụ thuộc cả vào đối thủ, còn cách chơi thì nằm trong tay bạn.
Trong ván: những lúc hồi hộp dâng lên và cách xử lý
Khi đối phương đi một nước bất ngờ. Đừng vội đáp. Bấm đồng hồ xong thì ngồi yên vài giây, hỏi nước đó đe doạ gì, rồi mới tính. Nước bất ngờ chưa chắc là nước mạnh; nhiều khi nó chỉ lạ.
Khi thế cờ trở nên phức tạp. Chia việc nhỏ: liệt kê nước ứng viên trước, tính từng nhánh. Đầu óc hồi hộp thích nhảy giữa các nhánh, và một trình tự cố định kéo nó về.
Khi đang thắng rõ. Đây là lúc nhiều người run tay nhất vì sợ đánh rơi. Giảm tốc độ, đổi quân đơn giản, kiểm mọi đòn chiếu của đối phương trước khi đi. Thắng chắc quan trọng hơn thắng đẹp.
Khi đồng hồ còn ít. Bài về quản lý thời gian trong danh mục này có trình tự riêng. Ở đây chỉ nhắc: thở ra một hơi dài trước khi đi tiếp, đừng để tay đi trước đầu.
Khi có người đứng xem. Người xem không biết bạn đang tính gì và cũng không chấm điểm bạn. Nếu cảm thấy khó chịu, nhìn xuống bàn cờ và tập trung vào ô quân vừa đi.
Giữ sức qua nhiều vòng trong một ngày
Giải phong trào thường đấu nhiều vòng trong một hoặc hai ngày. Ván cuối ngày thường là ván người chơi mệt nhất và dễ sai nhất. Bảng dưới gợi ý việc làm giữa các vòng.
| Thời điểm | Nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|
| Ngay sau ván | Ghi vài dòng về chỗ quan trọng trong ván, rồi rời khỏi phòng thi | Mở máy phân tích ngay, ngồi xem lại từng nước |
| Giữa hai vòng | Đi bộ nhẹ, uống nước, ăn nhẹ, nói chuyện chuyện khác | Bàn đi bàn lại ván vừa thua với người quen |
| Nghỉ trưa | Ăn vừa đủ, nếu được thì nhắm mắt nghỉ một lúc | Ăn quá no hoặc bỏ bữa |
| Trước vòng cuối | Lặp lại nghi thức năm phút, đặt mục tiêu cách chơi | Tính xem cần bao nhiêu điểm để có giải |
Dòng cuối là cái bẫy quen thuộc: tính điểm cần đạt trước vòng cuối làm ván cờ nặng thêm rất nhiều. Bạn không điều khiển được kết quả các bàn khác. Thứ duy nhất bạn điều khiển được là chơi ván trước mặt cho tốt.
Với giải kéo dài hai ngày, buổi tối giữa hai ngày nên coi như tối trước ngày thi: ăn uống bình thường, ngủ đủ, không ngồi phân tích tới khuya những ván đã đấu. Nếu thua liền hai ván trong ngày đầu, đừng tự hứa phải thắng hết các ván còn lại để gỡ; cứ chơi từng ván với mục tiêu cách chơi như cũ.
Sau giải: xem lại cả phần tâm lý, không chỉ nước cờ
Sau giải, ngoài xem lại nước cờ bằng máy phân tích, nên dành ít phút ghi lại phần tâm lý: lúc nào bạn thấy hồi hộp nhất, khi đó bạn đã làm gì, cách nào có ích, cách nào không. Sau vài giải, bạn sẽ có một nghi thức riêng hợp với mình, thay vì làm theo lời khuyên chung chung. Nghi thức đó không cần giống của ai, miễn là nó giúp bạn ngồi vào bàn với cái đầu tỉnh táo.
Chatbot có thể giúp sắp xếp phần ghi chú này. Câu lệnh mẫu: "Đây là ghi chú của mình sau một giải cờ năm vòng, gồm những lúc mình hồi hộp và cách mình xử lý. Nhóm các tình huống giống nhau, chỉ ra hai thói quen đáng giữ và hai việc nên thử lần sau. Không bình luận nước cờ." Trước khi dán, bỏ tên đối thủ và thông tin cá nhân của người khác.
Cuối cùng, cần phân biệt hồi hộp bình thường với lo âu kéo dài. Nếu cảm giác lo lắng khiến bạn mất ngủ nhiều đêm, ảnh hưởng tới công việc, hoặc xuất hiện cả ngoài chuyện cờ, đó là lúc nên nói chuyện với người thân hoặc tìm đến chuyên gia sức khoẻ tinh thần. Bài này chỉ bàn về hồi hộp ở mức thường gặp khi thi đấu.
Tập quen áp lực trước khi vào giải thật
Hồi hộp giảm nhiều nhất khi tình huống thi đấu không còn lạ. Bạn có thể tạo ra những ván "gần giống giải" ngay ở nhà hoặc ở câu lạc bộ: chơi cờ chậm có đồng hồ thật, ghi biên bản đủ từng nước, không đi lại nước, không bật máy gợi ý, ngồi đúng tư thế như khi thi đấu. Mỗi tuần một hai ván như vậy trong tháng trước giải là đủ để những thao tác đó thành quen tay.
Máy chơi cờ cũng giúp được ở phần tâm lý nếu dùng đúng cách. Chọn mức độ máy mạnh hơn bạn một chút, đặt thời gian như ở giải, và đặt luật cho mình: không đầu hàng sớm, chơi tới khi thế cờ thật sự hết hy vọng. Những ván phải chống đỡ lâu dưới sức ép giúp bạn quen với cảm giác bị dồn mà vẫn tìm nước tốt nhất, thay vì buông tay.
Một cách nữa là tập ngay phần nghi thức trước ván. Trước mỗi ván tập, làm đủ năm bước đã nói ở trên, kể cả bước thở chậm. Đến ngày thi đấu, nghi thức đã quen nên đầu óc tự hiểu "đây là lúc chơi cờ", không cần cố gắng. Người chơi ở nhiều môn thể thao trí tuệ lẫn vận động đều dùng cách này: biến phần chuẩn bị thành thói quen để không phải nghĩ đến nó vào lúc căng thẳng.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào hết hẳn hồi hộp khi thi đấu cờ không?
Thường là không, và cũng không cần. Ngay cả người chơi nhiều năm vẫn hồi hộp trước ván quan trọng. Điều thay đổi theo thời gian là họ quen với cảm giác đó và có thói quen giữ nó ở mức vừa phải. Dự giải đều đặn là cách quen nhanh nhất.
Nên dự giải nhỏ hay giải lớn trước?
Nên bắt đầu bằng giải nhỏ, không khí thân thiện như giải câu lạc bộ, giải phường, giải nội bộ công ty. Ở đó bạn làm quen với đồng hồ, biên bản, luật chạm quân mà không chịu nhiều áp lực. Khi đã quen thao tác, giải lớn hơn sẽ bớt đáng sợ.
Uống cà phê trước ván có giúp tỉnh táo không?
Với người quen uống cà phê, một lượng như ngày thường có thể giúp tỉnh táo. Với người không quen, uống nhiều trước giải có thể làm tim đập nhanh, tay run và hồi hộp thêm. Đừng thử thói quen mới vào ngày thi đấu; giữ đúng như ngày bình thường.
Lỡ quên hết khai cuộc đã học khi ngồi vào bàn thì sao?
Quay về nguyên tắc: kiểm soát trung tâm, ra quân, giữ vua an toàn. Một khai cuộc chơi theo nguyên tắc vẫn đủ tốt ở trình độ phong trào. Lần sau, chọn bộ khai cuộc đơn giản mà bạn hiểu ý đồ, thay vì học thuộc chuỗi nước dài.
Có nên xem lại ván ngay giữa hai vòng đấu không?
Chỉ nên ghi vài dòng ngắn về chỗ quan trọng. Xem kỹ bằng máy giữa giải thường làm bạn tiếc nuối, mất sức và mang tâm trạng xấu sang ván sau. Để phần phân tích kỹ cho sau giải, khi bạn đã có đủ thời gian và đầu óc bình thản.
Người lớn tuổi lần đầu dự giải cần lưu ý gì?
Hỏi trước thể thức thời gian để biết ván kéo dài bao lâu, mang theo nước và đồ ăn nhẹ, đứng dậy đi lại giữa các vòng. Nếu đang dùng thuốc theo giờ, đặt nhắc trên điện thoại. Coi giải là dịp gặp gỡ và chơi những ván hay, kết quả là phần phụ.