Muốn máy phân tích xem được ván của bạn, cần đưa ván vào theo một trong ba cách: tệp PGN chứa toàn bộ nước đi của ván, chuỗi FEN mô tả một thế cờ duy nhất, hoặc ảnh chụp bàn cờ để phần mềm nhận dạng thành FEN. Ván chơi trực tuyến thường đã có sẵn PGN; ván chơi trên bàn thật thì phải chép lại từ biên bản giấy hoặc từ trí nhớ.
Phần lớn rắc rối ở bước này đến từ những lỗi rất nhỏ: một nước ghi sai trong biên bản làm cả nửa sau ván không đi được, một chuỗi FEN thiếu lượt đi khiến máy phân tích cho nhầm bên. Bài này giải thích cấu trúc của PGN và FEN đủ để bạn tự sửa, cách chép ván giấy nhanh, cách dùng ảnh chụp, và những thông tin nên xoá trước khi chia sẻ tệp ván.
PGN là gì: tệp lưu trọn một ván cờ
PGN, viết tắt của Portable Game Notation, là định dạng văn bản thông dụng nhất để lưu ván cờ vua. Một tệp PGN có thể mở bằng trình soạn thảo văn bản bình thường và đọc được bằng mắt. Nó gồm hai phần: phần đầu là các cặp thẻ trong ngoặc vuông ghi thông tin về ván, phần sau là chuỗi nước đi viết bằng ký hiệu đại số.
Phần thông tin có bảy thẻ được coi là cơ bản: tên giải (Event), nơi chơi (Site), ngày (Date), ván thứ mấy (Round), tên người cầm Trắng (White), tên người cầm Đen (Black) và kết quả (Result). Kết quả ghi bằng 1-0 khi Trắng thắng, 0-1 khi Đen thắng, 1/2-1/2 khi hoà, và dấu sao khi ván chưa kết thúc hoặc không rõ. Ngoài bảy thẻ ấy, tệp xuất từ trang chơi trực tuyến thường thêm hệ số của hai bên, thể loại thời gian và tên khai cuộc.
Phần nước đi có thể kèm chú thích. Lời bình đặt trong ngoặc nhọn, các nhánh biến thay thế đặt trong ngoặc tròn, và các ký hiệu đánh giá như ! hay ?! đôi khi được lưu dưới dạng mã số bắt đầu bằng dấu đô la. Nhiều tệp xuất từ ván trực tuyến còn ghi thời gian còn lại sau mỗi nước trong phần chú thích, rất hữu ích khi bạn muốn xem mình tiêu thời gian ở đâu.
Vì là văn bản thuần, PGN dễ lưu trữ, gửi qua tin nhắn, và gộp nhiều ván vào một tệp. Một tệp có thể chứa hàng nghìn ván nối tiếp nhau, mỗi ván bắt đầu bằng phần thẻ của nó. Đây là cách các cơ sở dữ liệu ván cờ được phân phối.
FEN là gì: một dòng mô tả một thế cờ
FEN, viết tắt của Forsyth–Edwards Notation, mô tả đúng một thời điểm của ván cờ trong một dòng gồm sáu phần cách nhau bởi dấu cách. Thế cờ ban đầu viết là: rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR w KQkq - 0 1.
| Phần | Ý nghĩa | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Vị trí quân | Tám hàng từ hàng 8 xuống hàng 1, cách nhau bởi dấu gạch chéo; chữ hoa là quân Trắng, chữ thường là quân Đen, số là số ô trống liền nhau | Đếm thiếu ô trống, mỗi hàng phải đủ tám ô |
| Lượt đi | w là Trắng đi, b là Đen đi | Nhầm lượt khiến máy đánh giá thế cờ cho sai bên |
| Quyền nhập thành | K, Q cho Trắng, k, q cho Đen; dấu gạch ngang nếu không bên nào còn quyền | Để quyền nhập thành khi vua đã đi, máy sẽ tính cả nước không hợp lệ |
| Ô bắt tốt qua đường | Ô có thể bắt tốt qua đường ngay nước này, hoặc dấu gạch ngang | Thường để gạch ngang là đủ trừ khi vừa có tốt đi hai ô |
| Đồng hồ nửa nước | Số nửa nước kể từ lần ăn quân hoặc đi tốt gần nhất, dùng cho luật 50 nước | Ít ảnh hưởng khi phân tích trung cuộc |
| Số nước | Số thứ tự nước đi hiện tại | Không ảnh hưởng đánh giá |
Khi tự gõ FEN, ba phần đầu là quan trọng. Phần lớn công cụ có chế độ dựng thế cờ bằng cách kéo thả quân lên bàn, sau đó tự sinh FEN; cách này ít lỗi hơn gõ tay. Nhớ chọn đúng lượt đi và bỏ quyền nhập thành nếu vua hoặc xe đã di chuyển.
Chép ván từ biên bản giấy sang máy
Ván chơi ở câu lạc bộ hay giải phong trào thường chỉ có biên bản viết tay. Chép sang máy càng sớm càng tốt, khi bạn còn nhớ để sửa những chỗ chữ khó đọc.
- Mở một bàn cờ phân tích trống trong phần mềm, chọn chế độ nhập nước đi bằng tay thay vì gõ văn bản.
- Đi lần lượt từng nước theo biên bản. Phần mềm sẽ không cho đi nước không hợp lệ, nên bạn phát hiện ngay chỗ ghi sai.
- Khi gặp nước không đi được, xem lại một hai nước trước. Lỗi thường gặp là ghi nhầm cột, ví dụ mã đi tới d2 nhưng ghi thành c2, hoặc quên ghi một nước của đối thủ.
- Nếu không nhớ chắc, dựng lại thế cờ theo trí nhớ ở chỗ gặp lỗi, đi tiếp từ đó, và ghi chú lại chỗ không chắc.
- Điền phần thông tin: ngày, thể loại thời gian, màu quân của bạn. Tên đối thủ có thể để chữ cái viết tắt.
- Lưu thành tệp PGN, đặt tên theo ngày và đặt chung một thư mục để sau này gom lại phân tích nhiều ván.
Nếu thường chơi ván giấy, nên tập ghi biên bản rõ ràng ngay từ lúc chơi: viết chữ quân hoa, ghi số nước ở đầu mỗi dòng, gạch đi rồi viết lại khi sai thay vì sửa đè. Biên bản rõ giúp tiết kiệm nhiều thời gian lúc chép.
Chụp ảnh bàn cờ để phân tích: tiện nhưng phải kiểm
Một số ứng dụng có tính năng nhận dạng bàn cờ từ ảnh: bạn chụp thế cờ, phần mềm đoán vị trí từng quân và sinh ra FEN. Tính năng này tiện khi bạn muốn phân tích một thế cờ trong sách, trong ván xem người khác chơi ở công viên, hoặc thế cờ cuối của ván vừa xong mà không có biên bản.
Độ chính xác phụ thuộc nhiều vào ảnh. Chụp thẳng từ trên xuống, đủ sáng, không bị bóng tay che, bộ quân kiểu phổ thông thì kết quả thường tốt. Chụp nghiêng, quân kiểu trang trí, bàn cờ có hoa văn, hoặc ánh đèn tạo bóng đổ dài thì phần mềm dễ nhầm tượng với tốt, hậu với vua, hoặc bỏ sót quân bị che.
Vì vậy sau khi nhận dạng, luôn so bàn cờ trên màn hình với bàn cờ thật trước khi phân tích. Đếm quân hai bên, kiểm vị trí vua và hậu, chọn đúng lượt đi. Ảnh không cho biết đến lượt ai và quyền nhập thành còn hay mất, nên những phần này bạn phải tự điền.
Ranh giới cần nhắc lại: chụp ảnh để phân tích chỉ dành cho thế cờ không còn trong ván đấu. Dùng điện thoại để chụp và tra thế cờ khi ván còn đang diễn ra là gian lận, kể cả ở giải nhỏ hay ván giao hữu.
Lấy ván từ trang chơi trực tuyến
Ván chơi trực tuyến đã có sẵn bản ghi đầy đủ. Tuỳ giao diện, có nhiều cách đưa ván ấy sang công cụ phân tích bạn quen dùng.
- Phần lớn trang chơi có nút xuất hoặc tải PGN cho từng ván, thường nằm trong mục chia sẻ hoặc mục xem lại ván.
- Nhiều trang có sẵn công cụ phân tích riêng, bấm một nút là máy xem lại cả ván. Tiện cho xem nhanh, nhưng nên biết cách xuất PGN để dùng công cụ khác khi cần phân tích sâu hơn.
- Một số trang cho tải toàn bộ ván của một tài khoản trong một khoảng thời gian thành một tệp PGN lớn. Đây là nguồn dữ liệu tốt để tìm lỗi lặp lại qua nhiều ván.
- Khi tải tệp lớn, kiểm xem tệp có lẫn ván cờ biến thể hay ván bị huỷ không, và lọc bớt trước khi phân tích.
- Tính năng và vị trí các nút thay đổi theo từng bản cập nhật, nên nếu không thấy, tìm trong phần trợ giúp của chính trang đó.
Ván trực tuyến thường kèm thời gian còn lại sau mỗi nước. Đừng xoá phần này khi dọn tệp; nó là dữ liệu duy nhất cho bạn biết mình đã tiêu thời gian ở đâu.
Kiểm ván đã nhập trước khi phân tích
Thế cờ cuối có khớp không. Đi tới nước cuối trong phần mềm và so với thế cờ bạn nhớ hoặc ảnh chụp cuối ván, nếu có. Thế cờ cuối khớp là dấu hiệu tốt rằng các nước ở giữa đã được chép đúng, vì một nước sai thường kéo theo những nước sau không đi được hoặc dẫn tới thế cờ khác hẳn.
Kết quả có hợp lý không. Nếu biên bản ghi Đen thắng mà thế cờ cuối trong máy cho thấy Trắng hơn hẳn và không có chiếu hết, có thể bạn đã ghi thiếu vài nước cuối, hoặc ván kết thúc vì hết giờ. Ghi rõ lý do kết thúc vào phần chú thích.
Có nước nào "quá đẹp" không. Khi chép từ trí nhớ, người ta hay vô tình sửa nước của mình cho hay hơn thực tế. Nếu máy chấm một nước của bạn là nước duy nhất rất khó tìm mà bạn không nhớ đã tính, hãy tự hỏi lúc chơi có thật đi nước đó không.
Màu quân và lượt đi. Kiểm bạn cầm quân nào trong phần thông tin. Lẫn màu quân làm mọi thống kê về sau sai lệch, nhất là khi bạn gom nhiều ván để tìm lỗi lặp lại.
Thời gian từng nước, nếu có. Với ván trực tuyến, xem phần thời gian có được giữ nguyên sau khi chuyển tệp không. Một số công cụ bỏ phần chú thích khi nhập, và bạn mất dữ liệu về cách dùng thời gian.
Thông tin cá nhân trong tệp ván cờ
Phần đầu tệp PGN chứa tên thật hoặc tên tài khoản của hai người chơi, tên giải, ngày, nơi chơi, và đôi khi cả hệ số xếp hạng. Khi bạn chia sẻ ván lên nhóm, diễn đàn hay dán vào chatbot để nhờ giải thích, những thông tin ấy đi theo. Với ván của chính bạn, đó là lựa chọn của bạn. Với ván có người khác, nhất là trẻ em hoặc học viên câu lạc bộ, nên xoá hoặc thay tên bằng chữ cái trước khi chia sẻ.
Cách làm đơn giản: mở tệp bằng trình soạn thảo văn bản, sửa nội dung trong ngoặc kép của các thẻ White, Black, Site và Event. Máy phân tích không cần những thông tin đó để làm việc. Nếu bạn cần giữ bản gốc cho hồ sơ câu lạc bộ, lưu một bản đầy đủ riêng và chỉ chia sẻ bản đã xoá tên.
Thế cờ dạng FEN không chứa tên người, nên khi chỉ cần hỏi về một thế cờ, gửi FEN là cách gọn và kín nhất. Với ván cờ tướng, nhiều phần mềm cũng dùng chuỗi mô tả thế cờ theo cách tương tự, nhưng quy ước ký hiệu giữa các phần mềm có thể khác nhau, nên kiểm hướng dẫn của phần mềm bạn đang dùng.
Câu hỏi thường gặp
Tệp PGN mở bằng gì?
Bất kỳ trình soạn thảo văn bản nào cũng mở được để đọc và sửa. Để xem ván trên bàn cờ, dùng phần mềm hoặc trang phân tích cờ có chức năng nhập PGN, thường bằng cách dán nội dung hoặc tải tệp lên.
Vì sao dán PGN vào mà phần mềm báo lỗi?
Thường do một nước ghi sai hoặc thiếu, ký hiệu quân viết theo ngôn ngữ khác, hoặc có ký tự lạ khi sao chép. Hãy xem phần mềm dừng ở nước thứ mấy, mở tệp kiểm nước đó. Một lỗi phổ biến là dùng chữ cái tiếng Việt cho quân, trong khi PGN chuẩn dùng chữ cái tiếng Anh.
Có ghi được ván cờ tướng bằng PGN không?
Một số phần mềm cờ tướng dùng định dạng dựa trên PGN với ký hiệu riêng, số khác dùng định dạng của riêng mình. Không có một chuẩn chung được dùng thống nhất như cờ vua, nên kiểm hướng dẫn nhập ván của phần mềm cờ tướng bạn dùng.
Nhớ ván nhưng không có biên bản thì có chép lại được không?
Được nếu bạn nhớ phần lớn. Đi lại trên phần mềm theo trí nhớ, chỗ nào không chắc thì dựng thế cờ gần đúng nhất và ghi chú. Phân tích một ván chép thiếu vẫn có ích, miễn là bạn không kết luận chắc chắn về những đoạn không nhớ rõ.
Ảnh chụp bàn cờ trong sách có phân tích được không?
Được, nhiều công cụ nhận dạng được sơ đồ in trong sách vì sơ đồ rõ nét và ít bóng đổ. Sau khi nhận dạng vẫn phải kiểm vị trí quân và tự chọn lượt đi, vì sơ đồ đôi khi chỉ ghi lượt đi ở chú thích bên dưới.
Nên lưu ván cờ của mình thế nào để dễ tìm lại?
Đặt tên tệp theo ngày và ghi rõ thể loại thời gian, gom vào một thư mục chung, hoặc dồn tất cả vào một tệp PGN lớn theo năm. Thêm một dòng chú thích ngắn ở đầu ván về điều đáng nhớ nhất giúp bạn tìm nhanh khi muốn xem lại.