Đánh giá thế cờ là trả lời năm câu hỏi theo thứ tự: ai hơn về chất, quân của ai hoạt động hơn, vua của ai an toàn hơn, cấu trúc tốt có điểm yếu gì, và từ đó mỗi bên nên làm gì tiếp theo. Máy phân tích gói tất cả vào một con số, nhưng con số không cho bạn kế hoạch. Người chơi tự đánh giá được thế cờ thì biết nên tấn công hay củng cố, nên đổi quân hay giữ quân, kể cả khi không tính được nước cụ thể nào.
Bài này đi qua từng câu hỏi với ví dụ cờ vua, kèm những chỗ người mới hay đánh giá sai, rồi chỉ cách dùng máy phân tích để kiểm lại phán đoán của mình thay vì để máy phán thay. Nhiều ý cũng áp dụng được cho cờ tướng, chỗ khác biệt được nêu riêng.
Câu hỏi 1: ai hơn về chất
Chất là tổng giá trị quân trên bàn. Thang điểm quy ước dưới đây chỉ là điểm xuất phát để đếm nhanh, không phải luật, và giá trị thật của quân thay đổi theo thế cờ.
| Quân cờ vua | Giá trị quy ước | Ghi chú khi đánh giá |
|---|---|---|
| Tốt | 1 | Tốt thông đã tiến xa có thể đáng hơn nhiều |
| Mã | 3 | Mạnh trong thế đóng, có ô đứng chắc |
| Tượng | 3 | Mạnh trong thế mở; cặp tượng thường được coi là lợi thế nhỏ |
| Xe | 5 | Cần cột mở hoặc hàng thứ bảy mới phát huy |
| Hậu | 9 | Mạnh nhất nhưng dễ bị đuổi nếu ra sớm |
Khi đếm chất, đừng chỉ cộng điểm. Một bên hơn một tốt nhưng tốt đó là tốt chồng, bị kẹt, thì lợi thế gần như không có. Ngược lại, kém một tốt nhưng có tấn công rõ vào vua đối phương có thể là đủ bù. Trong cờ tướng, giá trị quân cũng thay đổi theo giai đoạn: pháo thường được đánh giá cao ở đầu ván khi bàn còn nhiều ngòi, còn mã mạnh dần về cuối khi bàn thưa quân. Vì vậy câu hỏi về chất luôn đi kèm câu hỏi tiếp theo.
Câu hỏi 2: quân của ai hoạt động hơn
Đếm ô kiểm soát, không chỉ đếm quân. Một quân hoạt động là quân kiểm soát nhiều ô quan trọng, nhất là ô trung tâm hoặc ô gần vua đối phương. Tượng bị chính tốt của mình chặn đường chéo được gọi là tượng xấu, nó vẫn là ba điểm trên giấy nhưng làm được ít việc.
Tìm quân tệ nhất của mỗi bên. Một cách đánh giá nhanh là hỏi: quân nào của mình đang làm ít việc nhất, quân nào của đối phương đang làm ít việc nhất. Bên có quân tệ nhất tệ hơn thường đang chịu thiệt, và kế hoạch tự nhiên của họ là cải thiện chính quân đó.
Xét ô đứng chắc. Một ô mà tốt đối phương không bao giờ đuổi được là chỗ đứng lý tưởng cho mã. Bên nào có những ô như vậy trong vùng đối phương thì có lợi thế lâu dài.
Xét cột mở và đường chéo dài. Xe trên cột mở, tượng trên đường chéo dài không bị chặn là dấu hiệu của quân hoạt động. Bên nào chiếm được cột mở trước thường ép được bên kia vào thế thủ.
Đừng nhầm hoạt động với di chuyển nhiều. Một quân chạy qua chạy lại không có nghĩa là hoạt động. Quân hoạt động là quân đứng yên mà vẫn gây áp lực.
Câu hỏi 3: vua của ai an toàn hơn
An toàn của vua thường là yếu tố có thể đè lên mọi yếu tố khác. Một bên hơn hai tốt nhưng vua đứng giữa bàn, các tốt che chắn đã bị đẩy lên, thì lợi thế chất có thể chẳng còn ý nghĩa nếu đối phương kịp mở đường tấn công. Khi đánh giá, hãy nhìn vào ba điều: số tốt còn che trước vua, các cột và đường chéo dẫn tới vua có đang mở không, và bên tấn công có bao nhiêu quân sẵn sàng tham gia.
Một lỗi đánh giá phổ biến là thấy đối phương có vài quân hướng về vua mình rồi hoảng, trong khi thực tế họ chưa đủ lực. Ngược lại, có người thấy vua mình được tốt che đầy đủ nên yên tâm, quên rằng một đòn thí quân có thể phá vỡ lớp che đó chỉ trong một nước. Câu hỏi cụ thể nên đặt là: nếu đối phương được đi hai nước liên tiếp, họ có chiếu hết hoặc thắng quân không. Nếu có, vua đang không an toàn dù trông có vẻ yên.
Trong cờ tướng, an toàn tướng gắn với sĩ, tượng và các đường mở cho xe, pháo, mã đối phương. Mất một sĩ hoặc một tượng ở thế có nhiều quân tấn công thường nghiêm trọng hơn mất một tốt. Ở tàn cuộc, câu hỏi đổi chiều: vua cờ vua thường cần ra giữa bàn để tham chiến, và vua đứng xa trung tâm khi đó lại là điểm bất lợi.
Câu hỏi 4: cấu trúc tốt nói gì về thế cờ
Tốt di chuyển chậm và không đi lùi, nên cấu trúc tốt là phần ít thay đổi nhất của thế cờ. Nó quyết định phần lớn kế hoạch dài hạn. Các đặc điểm nên nhận ra:
- Tốt cô lập: không có tốt cùng phe ở cột bên cạnh, không được tốt khác bảo vệ, thường phải dùng quân giữ.
- Tốt chồng: hai tốt cùng phe trên một cột, khó tiến và khó bảo vệ nhau.
- Tốt thông: không còn tốt đối phương nào chặn hoặc kiểm soát đường tiến, là mối đe doạ tăng dần về tàn cuộc.
- Tốt lạc hậu: tụt lại sau các tốt bên cạnh, ô trước nó thường thành chỗ đứng chắc cho quân đối phương.
- Chuỗi tốt: các tốt nối nhau chéo, gợi ý hướng tấn công là phía chuỗi chỉ tới.
- Đa số tốt ở một cánh: bên có nhiều tốt hơn ở một cánh thường có cơ hội tạo tốt thông ở cánh đó.
Khi đã nhận ra các đặc điểm này, kế hoạch tự hiện ra: bên có tốt yếu thì tìm cách đổi tốt hoặc tạo hoạt động bù đắp, bên kia thì dồn quân tấn công điểm yếu đó, đổi bớt quân để tiến về tàn cuộc nơi điểm yếu càng lộ rõ.
Câu hỏi 5: từ đánh giá ra kế hoạch
Đánh giá thế cờ chỉ có ích khi nó dẫn tới việc cần làm. Sau bốn câu hỏi trên, hãy tổng hợp bằng một câu ngắn kiểu: "Mình hơn một tốt, nhưng tượng xấu và vua đối phương an toàn hơn, nên kế hoạch là đổi tượng xấu và tiến về tàn cuộc." Một câu như vậy định hướng cho nhiều nước tiếp theo, đỡ cho bạn khỏi phải tính từ đầu ở mỗi lượt.
Nguyên tắc chung mà nhiều sách giáo khoa cờ nhắc là: bên có lợi thế lâu dài như hơn chất, cấu trúc tốt tốt hơn thì nên đơn giản hoá, đổi quân và tránh rủi ro. Bên có lợi thế tạm thời như phát triển nhanh hơn, quân hoạt động hơn thì phải hành động ngay trước khi đối phương kịp củng cố. Nhầm hai loại lợi thế này là nguyên nhân của rất nhiều ván thắng thành hoà: có lợi thế tạm thời mà chơi chậm, hoặc có lợi thế lâu dài mà lao vào phức tạp.
Khi hai yếu tố mâu thuẫn, chẳng hạn bạn hơn chất nhưng đối phương có tấn công, đó là lúc cần tính nước cụ thể. Đánh giá chung chỉ chỉ ra chỗ cần tính, không thay được việc tính.
Những lỗi đánh giá người chơi phong trào hay mắc
Các lỗi dưới đây lặp đi lặp lại ở rất nhiều ván cờ phong trào. Nhận ra chúng là một nửa việc sửa.
| Cách đánh giá sai | Thực tế thường gặp |
|---|---|
| Hơn quân là thắng chắc | Hơn quân mà vua hở hoặc quân bị dồn góc vẫn có thể thua; cần chuyển lợi thế chất thành thế cờ đơn giản |
| Đối phương đi nước lạ là họ yếu | Nước lạ có thể là đòn chuẩn bị; luôn hỏi nước đó nhằm mục đích gì |
| Tấn công là luôn đúng | Tấn công thiếu quân hỗ trợ thường bị đánh trả và để lại điểm yếu |
| Thế cờ yên là không cần làm gì | Thế yên là lúc tốt nhất để cải thiện quân xấu và chuẩn bị kế hoạch |
| Cặp tượng luôn hơn tượng mã | Trong thế đóng, nhiều tốt chặn đường, mã có ô đứng chắc có thể mạnh hơn tượng |
| Máy nói ổn là ổn | Thế cờ máy cho là cân bằng có thể rất khó giữ với con người nếu chỉ có một nước đúng ở mỗi lượt |
Bạn nên để ý lỗi nào trong bảng hay lặp lại ở ván của chính bạn. Hầu hết người chơi có một hai lỗi "ruột", chẳng hạn luôn đánh giá quá cao tấn công của mình, hoặc luôn quá lo cho vua của mình. Biết lỗi ruột giúp bạn tự nhắc mình ở đúng lúc, và đó là thứ máy phân tích không tự chỉ ra được nếu bạn không ghi chép qua nhiều ván.
Dùng máy để kiểm phán đoán, không để máy phán thay
Một bài luyện hiệu quả là: chọn một thế cờ trung cuộc từ ván của chính bạn, trả lời năm câu hỏi trên ra giấy, viết một câu kế hoạch, rồi mới mở máy phân tích. So con số của máy với cảm nhận của bạn. Nếu bạn nghĩ mình ổn mà máy cho thấy bạn đang kém rõ, hãy xem các nước máy đề xuất cho đối phương để hiểu bạn đã đánh giá thấp yếu tố nào, thường là an toàn vua hoặc một đòn chiến thuật đang chờ sẵn.
Đừng đọc con số của máy như phán quyết cuối cùng. Một lợi thế nhỏ theo máy có thể cần độ chính xác rất cao để biến thành thắng, điều người chơi phong trào khó làm được. Ngược lại, một thế cờ máy cho là cân bằng có thể rất khó chơi cho một bên trong thực tế. Bài riêng trong danh mục phân tích ván cờ giải thích kỹ cách đọc thanh đánh giá.
Chatbot có thể giúp bạn diễn đạt đánh giá thành lời, theo câu lệnh mẫu: "Đây là mô tả thế cờ của mình: trắng hơn một tốt, đen có cặp tượng, vua trắng đã nhập thành, đen chưa. Hỏi lại mình ba câu để mình tự đánh giá kỹ hơn, đừng đưa ra nước đi." Cách hỏi này giữ chatbot ở vai người gợi câu hỏi, đúng thế mạnh của nó, và tránh việc nó tự đưa ra nước đi có thể sai.
Câu hỏi thường gặp
Thang điểm 1, 3, 3, 5, 9 có chính xác không?
Đó là quy ước để đếm nhanh, được dùng rộng rãi trong sách dạy cờ, không phải chân lý. Các máy cờ hiện đại dùng giá trị thay đổi theo thế cờ và giai đoạn ván. Người chơi nên coi thang điểm là điểm khởi đầu rồi điều chỉnh theo hoạt động quân, cấu trúc tốt và an toàn vua.
Khi nào hoạt động quân quan trọng hơn chất?
Khi lợi thế hoạt động có thể chuyển thành đòn cụ thể trước khi đối phương kịp củng cố, chẳng hạn tấn công vua hoặc thắng lại quân. Nếu không chuyển được thành thứ cụ thể, lợi thế hoạt động thường tan dần và chất lại lên tiếng. Vì vậy bên có hoạt động phải hành động sớm.
Làm sao nhớ được hết năm câu hỏi khi đang chơi?
Ban đầu bạn có thể dùng chúng sau ván, khi xem lại. Sau vài chục lần, chúng trở thành phản xạ và chỉ mất vài giây ở những thời điểm quan trọng như sau khai cuộc hoặc sau một loạt đổi quân. Không cần chạy đủ năm câu ở mỗi nước.
Đánh giá thế cờ trong cờ tướng có khác nhiều không?
Khung câu hỏi tương tự: chất, hoạt động quân, an toàn tướng, cấu trúc tốt và kế hoạch. Khác biệt nằm ở giá trị quân thay đổi theo giai đoạn, vai trò của sĩ tượng trong phòng thủ và việc tốt chỉ đi ngang sau khi qua sông. Người chơi cờ tướng nên điều chỉnh khung cho hợp các đặc điểm này.
Máy cho thế cờ +0.3 nghĩa là mình đang hơn phải không?
Đó là lợi thế rất nhỏ theo đánh giá của máy, ở trình độ phong trào gần như cân bằng. Kết quả ván phụ thuộc vào ai chơi chính xác hơn sau đó. Con số chỉ có ý nghĩa khi bạn hiểu nó đến từ đâu, nên hãy xem các nước máy đề xuất thay vì chỉ nhìn số.
Có nên đổi quân khi đang hơn chất không?
Nhìn chung là nên đổi quân, nhất là quân mạnh như hậu, vì càng ít quân trên bàn, lợi thế chất càng lộ rõ và đối phương càng ít cơ hội phản công. Tuy vậy, nên tránh đổi những quân đang làm việc tốt cho bạn để lấy quân xấu của đối phương.