Tính trước nhiều nước trong cờ không có nghĩa là nhìn thật xa, mà là chọn đúng vài nước đáng tính, đi hết từng nhánh một cách có trật tự, và biết dừng lại ở một thế đủ yên để đánh giá. Người chơi phong trào thường thua không phải vì tính được ít nước, mà vì tính lan man: nhảy từ nhánh này sang nhánh khác, quên mất nước đáp trả mạnh nhất của đối phương, rồi đi một nước chưa hề kiểm.
Bài này đi qua bốn việc của một lần tính: chọn nước ứng viên, sắp nhánh theo thứ tự ép buộc, đi từng nhánh đến điểm dừng, và kiểm lại trước khi chạm quân. Ví dụ chủ yếu lấy từ cờ vua, nhưng cách làm áp dụng được cho cờ tướng. Phần cuối là cách dùng máy phân tích để luyện tính mà không biến máy thành cái nạng.
Tính nước là gì, và vì sao người mới hay tính sai
Tính nước là việc giữ một thế cờ trong đầu rồi cho nó biến đổi qua từng nước đi giả định của cả hai bên, mà không chạm vào quân. Khác với việc "cảm" thế cờ dựa trên kinh nghiệm, tính nước cho ra kết luận cụ thể: sau chuỗi này, mình hơn một quân, hoặc vua đối phương bị chiếu hết, hoặc mình mất xe. Hai năng lực này bổ sung cho nhau, nhưng ở trình độ phong trào, phần lớn ván cờ được quyết định bởi một lần tính sai hoặc một lần quên tính.
Lỗi thường gặp nhất không nằm ở độ sâu. Người mới hay tính một nhánh duy nhất, nhánh mà họ mong đối phương đi, rồi dừng ở chỗ có lợi cho mình. Trong giới cờ gọi đây là "cờ hy vọng": tính nước của mình rất kỹ nhưng gán cho đối phương những nước đáp yếu. Lỗi thứ hai là "quân ma": trong đầu vẫn thấy một quân đứng ở ô cũ, dù ở nước thứ hai của chuỗi nó đã đi chỗ khác, nên đường chéo hay hàng ngang mình tưởng bị chặn thực ra đã mở.
Lỗi thứ ba là không biết dừng. Có người tính tới nước thứ năm, thấy thế cờ rối, lại tính tiếp, đến lúc đồng hồ còn ít thì vội đi một nước khác hẳn chưa tính. Tính tốt là tính đủ, không phải tính nhiều. Những mục dưới đây nhắm thẳng vào ba lỗi này.
Bước 1: chọn nước ứng viên trước khi tính bất cứ nhánh nào
Liệt kê trước, tính sau. Khái niệm "nước ứng viên" được biết đến rộng rãi qua sách của danh thủ Alexander Kotov: trước khi đi sâu vào nhánh nào, bạn liệt kê hai đến bốn nước đáng cân nhắc. Làm vậy để tránh tình trạng tính rất kỹ một nước rồi mới phát hiện ra nước tốt hơn nằm ngay bên cạnh.
Ưu tiên nước ép buộc. Trong cờ vua, nhóm nước ép buộc gồm chiếu, ăn quân và đe doạ trực tiếp. Trong cờ tướng là chiếu, bắt quân và doạ bắt quân lớn. Các nước này thu hẹp lựa chọn của đối phương, nên cây biến ít nhánh hơn và tính chính xác hơn.
Đặt câu hỏi đối phương đang muốn gì. Một nước ứng viên tốt thường xuất hiện khi bạn hỏi nước vừa rồi của đối phương nhằm làm gì. Nếu họ đang chuẩn bị tấn công một quân, nước phòng thủ cũng là ứng viên, dù nó trông không hấp dẫn.
Thêm một nước yên lặng. Đừng chỉ liệt kê nước gây tiếng động. Một nước cải thiện quân xấu nhất, hoặc một nước tốt nhỏ chặn đường, đôi khi là nước mạnh nhất. Ghi nó vào danh sách để so sánh với các nước ép buộc.
Giới hạn số ứng viên. Ba nước là con số dễ quản lý. Nhiều hơn năm thì đầu óc khó giữ trật tự, và thời gian trên đồng hồ không đủ cho tất cả.
Bước 2: dựng cây biến và đi hết từng nhánh
Cây biến là hình ảnh quen thuộc để mô tả việc tính: gốc là thế cờ hiện tại, mỗi nước ứng viên là một nhánh, mỗi nước đáp của đối phương lại tách thành nhánh nhỏ. Điều quan trọng là đi hết một nhánh rồi mới sang nhánh khác. Nếu đang tính nhánh A mà nghĩ sang nhánh B, rồi quay lại A, bạn sẽ phải tính lại từ đầu và rất dễ nhầm vị trí quân.
Ở mỗi nút của cây, hãy tìm nước đáp mạnh nhất của đối phương, không phải nước bạn mong. Một mẹo hữu ích là tự đổi vai: nhìn bàn cờ từ phía đối phương và hỏi "nếu là mình cầm quân bên kia, mình sẽ làm gì khó chịu nhất". Nước đáp khó chịu nhất thường là một nước chiếu trung gian hoặc một nước ăn quân trả lại mà người tính vội bỏ sót.
Khi một nhánh có quá nhiều khả năng, hãy quay lại với nguyên tắc ép buộc: trong các nước đáp của đối phương, xét chiếu và ăn quân trước. Nếu chuỗi của bạn đứng vững trước những nước này, phần lớn trường hợp nó đứng vững trước nước yên lặng. Không phải lúc nào cũng đúng, nhưng đây là thứ tự hợp lý khi thời gian có hạn.
Với cờ tướng, các đòn có pháo thường đòi hỏi tính kỹ vị trí ngòi, vì chỉ cần một quân đổi chỗ là pháo mất ngòi hoặc có ngòi mới. Đây chính là chỗ "quân ma" hay xuất hiện nhất. Khi tính, hãy nói thầm vị trí mới của quân vừa di chuyển, kiểu "mã giờ đứng ở đây, pháo bên kia không còn ngòi".
Bước 3: biết dừng tính ở đâu
Máy cờ có quy tắc rõ ràng về điểm dừng: chỉ đánh giá khi thế cờ đã yên, không còn đòn ăn quân treo lơ lửng. Người chơi cũng nên có quy tắc tương tự. Bạn có thể dừng một nhánh khi gặp một trong các tình huống sau:
- Thế cờ đã yên: không còn quân nào bị đánh mà chưa được bảo vệ, không còn nước chiếu hay ăn quân đáng kể cho cả hai bên.
- Kết quả về chất đã rõ: một bên hơn hẳn quân, và bên kia không có bù đắp cụ thể như tấn công vua.
- Có chiếu hết, hoặc có thế lặp nước mà một bên chấp nhận được.
- Nhánh đó rõ ràng tệ hơn một nhánh đã tính xong, nên tính tiếp cũng không đổi lựa chọn.
- Thế cờ quá phức tạp để tính đến cùng: lúc này dừng lại và đánh giá bằng cảm nhận vị trí, ghi nhận đây là một rủi ro.
Điểm cuối cùng thường bị bỏ qua. Không ai tính hết được mọi ván, kể cả kiện tướng. Thừa nhận "chỗ này mình không chắc" và cân nhắc nó cạnh các nước an toàn hơn là một phần của tính toán tốt, không phải dấu hiệu yếu kém. Phần đánh giá thế cờ khi không tính hết được có bài riêng trong danh mục này.
Bước 4: kiểm lại trước khi chạm quân
Sau khi chọn được nước, dành thêm vài giây cho một vòng kiểm cuối. Đây là lúc nhiều người bỏ qua vì đã "tính xong", và cũng là lúc nhiều nước hỏng nhất ra đời. Vòng kiểm gồm:
- Nhìn lại thế cờ thật trên bàn, không phải thế cờ trong đầu, để xác nhận mọi quân đúng chỗ.
- Hỏi: sau nước này, đối phương có nước chiếu nào, ăn quân nào, đe doạ nào mà mình chưa xét không.
- Kiểm các quân không được bảo vệ của mình, vì đó là mục tiêu dễ bị đòn kép nhất.
- Nếu nước định đi là nước ăn quân, kiểm xem đối phương có ăn lại được không và bằng quân gì.
- Chỉ khi cả bốn câu đều ổn mới chạm quân.
Vòng kiểm này mất chừng mười đến hai mươi giây khi đã quen. Ở ván cờ nhanh, có thể rút gọn còn câu hỏi thứ hai. Thói quen này giống việc đọc lại một tin nhắn quan trọng trước khi bấm gửi: phần lớn lần là thừa, nhưng lần không thừa thì cứu cả ván.
Tính ở cờ chậm và cờ nhanh khác nhau thế nào
Cùng một người chơi nhưng cách tính phải đổi theo thể loại thời gian. Áp dụng quy trình đầy đủ ở ván cờ chớp thì hết giờ; tính kiểu cờ chớp ở ván cờ chậm thì phí thời gian được cho. Bảng dưới gợi ý cách điều chỉnh.
| Khía cạnh | Ván cờ chậm | Ván cờ nhanh và chớp |
|---|---|---|
| Số nước ứng viên | Ba đến bốn nước, so sánh kỹ | Một đến hai nước, ưu tiên nước tự nhiên |
| Độ sâu | Đi hết nhánh chính đến thế yên | Tính ngắn, dựa nhiều vào cảm nhận vị trí |
| Vòng kiểm cuối | Đủ bốn câu hỏi | Chỉ hỏi đối phương có chiếu, ăn quân, đe doạ gì |
| Khi gặp thế rối | Dành thời gian tính, đây là lúc đáng đầu tư | Chọn nước an toàn, giữ thế cờ đơn giản |
| Nguồn lỗi chính | Tính quá lâu một nước rồi thiếu giờ về sau | Bỏ sót đòn đơn giản vì vội |
Điểm chung của cả hai là vòng kiểm cuối không bao giờ bỏ hẳn. Ở ván chớp, nó rút gọn còn một câu hỏi, nhưng chính câu hỏi đó cứu được nhiều ván nhất. Người chơi phong trào muốn tiến bộ về tính toán nên dành phần lớn thời gian cho cờ chậm, vì đó là nơi thói quen tính có trật tự được hình thành. Cờ chớp vui và rèn phản xạ, nhưng chơi quá nhiều dễ tạo thói quen đi theo cảm giác mà không kiểm.
Luyện tính toán mỗi ngày với máy phân tích
Máy phân tích là công cụ rất tốt để luyện tính, với một điều kiện: bạn phải tính xong trước khi mở máy. Cách làm đơn giản là lấy một bài tập thế cờ, đặt lên bàn thật hoặc nhìn sơ đồ, tự tính trong vài phút, ghi chuỗi nước của mình ra giấy, rồi mới nhập thế cờ vào máy để so. Chỗ chuỗi của bạn lệch với máy là chỗ đáng học nhất, thường là một nước đáp của đối phương bạn đã không thấy.
Với người mới, bài tập hai đến ba nước ép buộc là phù hợp. Khi đúng đều, tăng dần sang bài có một nước yên lặng ở giữa, loại bài khó hơn hẳn vì không có chiếu hay ăn quân dẫn đường. Một bài tập luyện tầm nhìn khác là đặt thế cờ, nhìn trong một phút, rồi che bàn và tự tính tiếp, buộc bạn giữ hình ảnh trong đầu thay vì nhìn bàn.
Chatbot cũng giúp được, nhưng ở vai khác. Bạn có thể nhờ chatbot giải thích ý tưởng của một chuỗi nước mà máy đã đưa ra, theo câu lệnh mẫu: "Đây là thế cờ ở dạng FEN và chuỗi nước máy phân tích đề xuất. Giải thích bằng lời đơn giản vì sao nước thứ hai quan trọng, đừng thêm nước mới." Chatbot đa năng hay bịa nước đi không hợp lệ hoặc đọc sai vị trí quân, nên mọi nước nó tự nêu đều phải kiểm lại bằng máy phân tích chuyên dụng. Ván cờ của bạn chỉ chứa nước đi, không chứa thông tin cá nhân, nhưng nếu ván lấy từ giải có tên người chơi, nên bỏ tên trước khi dán.
Câu hỏi thường gặp
Người chơi phong trào nên tính sâu bao nhiêu nước là đủ?
Không có con số cố định. Ở thế cờ có nhiều nước ép buộc, tính bốn đến sáu nước mỗi bên là khả thi. Ở thế yên, tính hai ba nước rồi đánh giá vị trí là hợp lý hơn. Quan trọng là tính đúng nhánh chính và không bỏ sót nước đáp mạnh nhất, hơn là kéo dài một nhánh sai.
Vì sao tính đúng rồi mà vẫn đi hỏng?
Thường do khác biệt giữa thế cờ trong đầu và thế cờ trên bàn: một quân đã di chuyển nhưng bạn vẫn hình dung nó ở chỗ cũ, hoặc bạn tính một chuỗi rồi lại đi một nước khác vì vội. Vòng kiểm cuối nhìn thẳng vào bàn cờ thật sẽ bắt được phần lớn lỗi này.
Có nên tính cả những nước có vẻ vô lý của đối phương không?
Nên lướt qua các nước ép buộc của đối phương dù chúng trông vô lý, vì những đòn thí quân bất ngờ thường nằm trong nhóm này. Còn nước yên lặng trông vô lý thì có thể bỏ qua khi thời gian có hạn. Thứ tự hợp lý là chiếu, ăn quân, đe doạ, rồi mới tới phần còn lại.
Luyện bài tập thế cờ hay chơi nhiều ván thì giúp tính tốt hơn?
Cả hai bổ sung cho nhau. Bài tập thế cờ luyện độ chính xác vì bạn biết chắc có lời giải. Ván cờ thật luyện việc chọn lúc nào cần tính và tính dưới áp lực đồng hồ. Người chơi phong trào thường thiếu phần bài tập có kiểm bằng máy, nên phần này đem lại tiến bộ thấy rõ hơn.
Máy phân tích có dạy được cách tính không?
Máy cho biết đáp án đúng nhưng không cho biết vì sao bạn bỏ sót nó. Muốn học từ máy, bạn phải ghi lại chuỗi mình đã tính trước, rồi so từng nước với máy và tự trả lời câu hỏi tại sao mình không thấy nước đáp đó. Đây là phần việc máy không làm thay được.
Cờ tướng có cần tính khác cờ vua không?
Nguyên tắc chung giống nhau: chọn ứng viên, ưu tiên nước ép buộc, đi hết từng nhánh. Khác biệt nằm ở các quân đặc thù như pháo cần ngòi, mã bị cản chân, tượng không qua sông. Khi tính cờ tướng, mỗi lần quân di chuyển nên tự hỏi nó có vừa tạo hay vừa mất ngòi cho pháo nào không.