Thang giá trị quân cờ vua thông dụng là tốt 1, mã 3, tượng 3, xe 5, hậu 9; vua không tính điểm vì mất vua là thua ván. Con số này giúp bạn quyết định nhanh một pha đổi quân có lời hay lỗ: đổi mã lấy xe là lời khoảng hai điểm, đổi hậu lấy xe là lỗ bốn điểm. Đây là công cụ đầu tiên người mới dùng để đánh giá thế cờ, trước cả khái niệm vị trí hay kế hoạch.
Nhưng thang điểm là quy ước gần đúng, không phải luật. Một con mã đứng sâu trong trận địa đối phương có thể đáng hơn một xe chưa ra khỏi góc; một con tốt sắp phong cấp có khi đáng giá như một quân nhẹ. Bài này giải thích nguồn gốc của từng con số, những trường hợp nên lệch khỏi chúng, và một bộ quy tắc đổi quân thực dụng cho người chơi phong trào.
Thang giá trị và lý do đằng sau từng con số
Các con số dưới đây xuất hiện trong hầu hết sách nhập môn, đôi khi có điều chỉnh nhỏ như tượng 3,25 hay hậu 9,5 tuỳ tác giả. Cột cuối giải thích vì sao quân đó có giá như vậy.
| Quân | Giá trị | Ký hiệu tiếng Việt | Lý do |
|---|---|---|---|
| Tốt | 1 | không ghi chữ | Đơn vị đo; chậm, chỉ đi tới, nhưng có thể phong cấp |
| Mã | 3 | M | Kiểm soát tối đa tám ô, nhảy qua quân, mạnh ở thế đóng và khi có điểm tựa |
| Tượng | 3 | T | Đi xa theo đường chéo, mạnh ở thế mở, nhưng chỉ dùng được một màu ô |
| Xe | 5 | X | Kiểm soát cả hàng và cột, mạnh nhất ở tàn cuộc và trên cột mở |
| Hậu | 9 | H | Gộp sức mạnh của xe và tượng, có thể tấn công nhiều mục tiêu cùng lúc |
| Vua | không tính | V | Mất vua là thua; ở tàn cuộc vua đánh được như một quân khoảng 3–4 điểm |
Người ta hay gọi mã và tượng là quân nhẹ, xe và hậu là quân nặng. Chênh lệch giữa một xe và một quân nhẹ, khoảng hai điểm, có tên riêng là chất lượng: ăn được xe bằng mã là hơn chất lượng, cố ý đổi xe lấy mã hoặc tượng để được thứ khác là thí chất lượng. Máy phân tích hiện nay cũng hiển thị đánh giá theo đơn vị tương đương một tốt, nên khi thanh đánh giá báo khoảng cộng ba, bạn có thể hiểu thô là bên đó đang hơn tương đương một quân nhẹ.
Tượng hay mã: khi nào quân nào mạnh hơn
Trên giấy, tượng và mã cùng ba điểm. Trên bàn, chúng khác nhau tuỳ cấu trúc tốt. Tượng mạnh ở thế mở, khi các đường chéo thông thoáng và tốt hai bên đã đổi bớt; nó có thể đứng một góc bàn mà vẫn tác động sang góc kia. Trong tàn cuộc có tốt ở cả hai cánh, tượng thường nhỉnh hơn mã vì chuyển cánh nhanh.
Mã mạnh ở thế đóng, khi các chuỗi tốt khoá chặt nhau và đường chéo bị chặn. Mã cũng rất mạnh khi có một ô điểm tựa, nghĩa là một ô sâu trong trận địa đối phương được tốt của mình bảo vệ và không tốt nào của đối phương đuổi được. Một con mã đứng vững ở ô như vậy có thể đáng giá hơn một xe đối phương chưa có việc làm.
Cặp tượng là một trường hợp riêng. Hai tượng phủ cả hai màu ô, bổ sung cho nhau, và đa số tài liệu coi cặp tượng đáng thêm chừng nửa điểm so với tượng cùng mã hay hai mã, nhất là khi thế cờ mở. Vì vậy, người chơi có kinh nghiệm thường ngần ngại đổi tượng lấy mã khi không có lý do, và đối phương có cặp tượng là một yếu tố đáng tính.
Một dấu hiệu dễ nhìn: tượng xấu là tượng bị chính các tốt của mình đứng trên cùng màu ô chặn đường. Nếu tốt của bạn khoá ở ô trắng, tượng ô trắng của bạn đang yếu; đó là lúc nên tìm cách đổi nó đi hoặc dời tốt sang màu khác.
Những trường hợp thang điểm đánh lừa bạn
Hai quân nhẹ thường mạnh hơn một xe và một tốt. Tổng điểm gần ngang nhau, sáu so với sáu, nhưng ở trung cuộc hai quân nhẹ phối hợp tấn công tốt hơn. Người mới hay đổi mã và tượng lấy xe và tốt rồi ngạc nhiên vì thế cờ xấu đi. Đến tàn cuộc ít tốt, cán cân có thể nghiêng về phía xe.
Ba quân nhẹ đấu một hậu khó đoán. Chín điểm so với chín điểm. Khi ba quân phối hợp được và vua an toàn, chúng thường chặn được hậu; khi chúng rời rạc, hậu ăn từng quân một. Đây là thế cờ mà ngay cả người chơi mạnh cũng phải tính cụ thể.
Tốt sắp phong cấp đáng hơn một điểm rất nhiều. Tốt ở hàng thứ bảy được bảo vệ có thể buộc đối phương dành hẳn một quân để canh. Trong tàn cuộc, một tốt thông được vua hỗ trợ đôi khi đáng giá như một xe.
Quân bị nhốt mất giá. Một tượng bị kẹt sau chuỗi tốt của chính mình, một xe chưa rời góc khi đã vào trung cuộc, đều làm việc kém hơn nhiều so với điểm số. Khi đếm quân, hãy đếm thêm quân nào đang thật sự hoạt động.
An toàn của vua không có trong thang điểm. Hy sinh một quân nhẹ để phá tung hàng tốt trước vua đối phương có thể là nước đúng dù thua ba điểm. Máy phân tích đánh giá điều này rất tốt, và đó là lý do nó đôi khi khen những nước hy sinh mà người mới thấy vô lý.
Quy tắc đổi quân thực dụng cho người chơi phong trào
Đổi quân là quyết định bạn gặp nhiều lần trong mỗi ván. Một vài quy tắc kinh nghiệm được các giáo trình nhập môn nhắc lại rất thường xuyên:
- Đang hơn quân thì đổi quân, không đổi tốt. Mỗi lần đổi ngang, lợi thế của bạn chiếm tỷ lệ lớn hơn trong lực lượng còn lại. Hơn một mã khi mỗi bên còn mười quân không bằng hơn một mã khi mỗi bên còn hai quân.
- Đang kém quân thì tránh đổi quân, tìm cách giữ thế phức tạp. Bên thua quân cần cơ hội, và cơ hội nằm ở những thế nhiều quân, nhiều đòn chiến thuật.
- Đổi quân đang tấn công mạnh của đối phương, kể cả khi đổi ngang về điểm, vì nó làm việc nhiều hơn quân của bạn.
- Giữ quân tốt của mình, đổi quân xấu của mình. Tượng xấu đổi lấy mã đang ở điểm tựa của đối phương thường là đổi lời.
- Đếm số lần tấn công và bảo vệ trước khi bắt đầu pha đổi. Một ô bị bạn tấn công ba lần và được bảo vệ hai lần thì bạn thắng pha đổi ở ô đó, với điều kiện quân của bạn bắt đầu ăn từ quân rẻ nhất.
- Không đổi chỉ vì đổi được. Mỗi pha đổi nên phục vụ một mục đích: đơn giản hoá khi hơn quân, gỡ thế bị ép, hoặc loại bỏ một quân phòng thủ.
Quy tắc thứ năm là nơi người mới hay sai nhất: họ ăn bằng hậu trước rồi mới tới quân nhẹ, để rồi mất hậu cho một tốt. Khi nhiều quân cùng nhắm một ô, hãy ăn bằng quân có giá trị thấp nhất trước.
Nhờ AI kiểm tra một pha đổi quân
Máy phân tích là trọng tài tốt nhất cho câu hỏi đổi hay không đổi. Bạn bày thế cờ lên bàn phân tích, đi thử pha đổi, rồi xem thanh đánh giá thay đổi thế nào. Nếu đánh giá giảm rõ sau khi bạn đổi, nghĩa là pha đổi đó lỗ dù về điểm có vẻ ngang. Hãy dừng lại hỏi vì sao: có thể quân bạn bỏ đi đang làm việc quan trọng, hoặc sau pha đổi đối phương có đòn chiến thuật.
Chatbot giúp ở phần lý luận. Một câu lệnh ví dụ: Trong thế cờ trung cuộc mà tốt hai bên khoá chặt ở trung tâm, giải thích vì sao mã thường mạnh hơn tượng, đưa hai ví dụ điển hình bằng lời và chỉ ra khi nào điều ngược lại đúng. Câu trả lời dạng nguyên lý của chatbot thường đáng tin hơn câu trả lời về một thế cờ cụ thể, vì chatbot hay sai khi phải theo dõi từng quân trên bàn.
Một bài tập nhỏ: sau mỗi ván, chọn ra hai pha đổi quân lớn nhất, tự ghi bằng lời vì sao mình đã đổi, rồi mới mở máy xem đánh giá. Sau vài tuần, bạn sẽ thấy quy luật trong các quyết định sai của chính mình, ví dụ hay đổi cặp tượng quá dễ dãi. Nếu dán ván lên chatbot để hỏi, chỉ dán chuỗi nước đi, bỏ tên người chơi và tên tài khoản.
Đếm quân nhanh trong ván thật
Trong ván có đồng hồ, bạn không có thời gian cộng điểm từng quân. Cách đếm nhanh mà nhiều người dùng là so từng cặp: hậu còn hậu, xe còn xe, quân nhẹ còn quân nhẹ, rồi chỉ cộng phần chênh. Nếu hai bên còn quân nặng giống hệt nhau, bạn chỉ cần nhìn quân nhẹ và tốt.
Một thói quen nhỏ nhưng có ích: đặt quân đã ăn được của đối phương ở bên cạnh bàn theo thứ tự giá trị. Nhìn hai hàng quân bị ăn là biết ngay ai đang hơn, không cần đếm lại bàn. Nhiều ứng dụng cờ trực tuyến cũng hiển thị chênh lệch điểm quân ngay cạnh tên người chơi, dùng cùng thang 1-3-3-5-9.
Trong ván phong trào, chỗ hay đếm sai nhất là những pha ăn qua ăn lại kéo dài ba bốn nước. Cách an toàn là đếm theo kết quả cuối cùng chứ không theo từng nước: sau khi chuỗi ăn quân kết thúc, bên nào còn gì trên bàn. Người mới hay dừng đếm giữa chừng, thấy mình vừa ăn được xe thì vui, quên rằng nước sau đối phương ăn lại hậu.
Cuối cùng, nhớ rằng điểm số chỉ là một trong ba câu hỏi khi đánh giá thế cờ. Hai câu kia là vua bên nào an toàn hơn, và quân bên nào hoạt động hơn. Người mới thường chỉ hỏi câu đầu; người chơi lâu năm hỏi cả ba, và đôi khi chọn thua điểm để thắng hai câu sau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vua không có điểm trong thang giá trị quân?
Vì mất vua là thua ván, nên không thể đem vua đi đổi với bất kỳ quân nào, gán điểm không có ý nghĩa. Tuy vậy, khi bàn cờ đã thưa quân ở tàn cuộc, vua trở thành một quân chiến đấu thực sự, và nhiều tài liệu ước lượng sức đánh của nó ngang khoảng ba đến bốn điểm.
Tượng và mã, quân nào đáng giá hơn?
Về trung bình hai quân gần ngang nhau, nhiều tác giả cho tượng nhỉnh hơn một chút. Trên thực tế, tượng mạnh ở thế mở và tàn cuộc có tốt hai cánh, mã mạnh ở thế đóng và khi có điểm tựa vững. Cặp tượng thường được coi là lợi thế rõ hơn so với tượng và mã.
Thí chất lượng là gì?
Là cố ý đổi xe lấy một quân nhẹ, tức chịu thiệt khoảng hai điểm, để đổi lấy lợi thế khác như phá cấu trúc tốt trước vua đối phương, loại bỏ quân phòng thủ quan trọng, hoặc tạo tốt thông nguy hiểm. Người mới nên học nhận ra khái niệm này để hiểu vì sao máy đôi khi khen một nước thua quân.
Hậu có bằng hai xe không?
Theo điểm số, hai xe là mười, nhỉnh hơn hậu chín điểm. Thực tế tuỳ thế: hai xe phối hợp trên hàng thứ bảy hoặc trên cột mở thường mạnh hơn, còn hậu mạnh hơn khi vua đối phương hở và có nhiều mục tiêu để chiếu. Đây là thế cờ cần tính cụ thể, không có câu trả lời chung.
Đang thua quân có nên đổi hậu không?
Thường là không. Khi kém quân, mỗi pha đổi làm lợi thế của đối phương lớn hơn theo tỷ lệ, và hậu là quân tạo nhiều cơ hội chiến thuật nhất để gỡ lại. Ngoại lệ là khi đổi hậu dẫn tới một tàn cuộc mà bạn biết chắc là hoà, ví dụ tượng khác màu ô.
Thanh đánh giá cộng một trên máy phân tích nghĩa là gì?
Đơn vị đánh giá của máy quy đổi gần đúng theo giá trị một tốt. Cộng một nghĩa là bên Trắng đang nhỉnh tương đương một tốt, tính cả yếu tố vị trí chứ không chỉ đếm quân. Con số này là ước lượng của máy ở độ sâu tính toán nhất định, nên có thể thay đổi khi máy tính sâu hơn.