Bắt thang là đuổi một nhóm chỉ còn hai khí theo đường chéo, mỗi nước lại dồn nó về một khí, cho đến khi nó đụng mép bàn hoặc quân của bạn; bắt lưới là chặn đường chạy từ xa bằng một quân đặt chéo, để nhóm kia chạy hướng nào cũng bị bịt. Đây là hai kỹ thuật bắt quân đầu tiên người mới nên thuộc, vì chúng xuất hiện ngay từ những ván 9x9 đầu tiên.
Bài này giải thích cách đọc một chiếc thang, vai trò của quân phá thang, cách đặt lưới, và hai thủ pháp đi kèm là đánh đôi và thí một bắt lại. Cuối bài có cách tự làm bài tập từ ván của mình và nhờ máy kiểm đáp án.
Atari và vì sao quân bị đánh thường chạy
Khi một quân hoặc một nhóm chỉ còn một khí, người ta nói nó đang bị atari, người Việt hay gọi là bị đánh. Bên bị đánh có ba lựa chọn: chạy bằng cách nối thêm quân vào khí cuối cùng, phản công bằng cách bắt quân của đối phương đang vây mình, hoặc bỏ mặc quân đó. Người mới gần như luôn chọn chạy, và đó là lúc các kỹ thuật bắt thang, bắt lưới phát huy tác dụng.
Chạy chỉ có ích nếu sau khi chạy, nhóm có từ ba khí trở lên. Nếu sau khi nối, nhóm vẫn chỉ có hai khí và đối phương tiếp tục đánh được, nhóm sẽ bị đuổi mãi. Câu hỏi then chốt trước khi chạy là: sau nước này nhóm mình có bao nhiêu khí, và đối phương có đánh tiếp được không. Thói quen này đáng giá hơn mọi định thức.
Ngược lại, khi bạn là người đánh, câu hỏi là: quân kia chạy rồi thì sao. Đánh một quân mà nó chạy thoát dễ dàng, còn quân đánh của bạn thành yếu, thì nước đánh đó chỉ giúp đối phương mạnh lên. Bắt thang và bắt lưới là cách bảo đảm quân kia chạy cũng không thoát.
Bắt thang: đuổi theo đường chéo
Hình dạng quen thuộc. Nhóm bị đuổi chỉ có hai khí. Bạn đánh từ một phía, nó nối ra thì lại chỉ có hai khí, bạn đánh tiếp từ phía bên kia. Quân của hai bên xếp thành hình bậc thang chạy chéo qua bàn, nên mới có tên như vậy.
Thang thành công khi đụng mép hoặc quân mình. Khi chiếc thang chạy tới mép bàn, nhóm bị đuổi hết đường và bị bắt cả chuỗi. Nếu trên đường chéo có sẵn quân của bạn, thang cũng kết thúc sớm và bạn bắt được.
Thang thất bại khi gặp quân phá thang. Nếu trên đường chéo đó có một quân của bên bị đuổi, chuỗi chạy tới đó sẽ nối với quân ấy, khí tăng lên và thoát. Lúc này bên đuổi để lại một loạt điểm cắt, gần như chắc chắn thua thiệt nặng.
Đọc thang bằng mắt, không bằng tay. Trước khi bắt thang, dò theo đường chéo từ chỗ bắt đầu tới mép bàn, nhìn xem có quân nào của hai bên nằm trên hoặc sát đường đó. Đặt thử vài nước rồi mới phát hiện thang hỏng là đã muộn.
Nước phá thang có giá trị kép. Một bên khôn ngoan có thể đặt một quân vừa phá thang vừa đe doạ chỗ khác. Đối phương phải đáp một trong hai, và bên kia được lợi. Người chơi phong trào hay bỏ qua kiểu nước này.
Bắt lưới: chặn từ xa thay vì đuổi
Khi thang không dùng được, vì có quân phá thang hoặc vì hướng chạy không thuận, lưới là lựa chọn thay thế. Thay vì đánh trực tiếp, bạn đặt một quân ở vị trí chéo cách nhóm kia một khoảng, chặn trước hướng chạy. Nhóm bị lưới có thể nối ra một hai bước, nhưng mỗi hướng nó chạy đều gặp quân bạn chặn sẵn, và cuối cùng hết khí.
Ưu điểm của lưới là không phụ thuộc vào những gì nằm xa trên đường chéo, nên không bị quân phá thang ảnh hưởng. Nhược điểm là lưới để lại khe hở: nếu xung quanh có quân đối phương yếu của bạn, nhóm trong lưới có thể dựa vào đó để cắt hoặc đánh ngược. Vì vậy trước khi đặt lưới, đếm khí của các quân bạn dùng làm lưới.
Một cách nhớ dễ hiểu: thang là đuổi sát gót, lưới là đứng chờ ở cửa. Khi quân của đối phương chỉ có hai khí và bạn chưa chắc thang có thành không, hãy thử nghĩ tới lưới trước. Ở trình độ phong trào, nhiều nhóm thoát chỉ vì người bắt chọn thang trong khi một nước lưới đơn giản đã đủ.
Hai thủ pháp đi kèm: đánh đôi và thí một bắt lại
Bắt thang và lưới hay đi cùng hai thủ pháp ngắn nhưng xuất hiện rất thường xuyên. Biết nhận ra chúng giúp bạn thắng những pha giao tranh nhỏ.
- Đánh đôi. Một nước đặt vào chỗ cùng lúc làm hai nhóm của đối phương chỉ còn một khí. Đối phương chỉ cứu được một, bạn bắt nhóm còn lại. Đánh đôi thường xuất hiện khi đối phương có hai nhóm yếu đứng chéo nhau, nên mỗi khi thấy chỗ cắt, hãy kiểm có thể đánh đôi không.
- Thí một bắt lại. Tiếng Nhật gọi là uttegaeshi. Bạn cố ý đặt một quân vào chỗ đối phương bắt được ngay. Khi đối phương bắt, quân vừa bắt của họ cùng các quân liền kề lại chỉ còn một khí, và bạn bắt lại cả nhóm lớn hơn. Đây không phải cướp, vì bạn bắt nhiều hơn một quân và bàn cờ không trở về thế cũ.
- Ép vào trong rồi đếm khí. Một số thế bắt quân cần đặt quân vào bên trong để giảm khí của đối phương trước, dù quân đó có thể bị bắt. Đây là bước đầu của những kỹ thuật phức tạp hơn mà bạn sẽ gặp sau khi đã thạo thang và lưới.
- Nối tắt sai chỗ. Khi bị đánh, nối vào khí cuối nhưng làm nhóm chỉ còn hai khí là đường vào thang. Thay vào đó, tìm cách phản đánh một quân của đối phương đang vây mình, vì nhiều khi bên vây cũng chỉ có ít khí.
Chọn thang hay lưới: bảng so sánh nhanh
Hai kỹ thuật cùng mục đích nhưng điều kiện dùng khác nhau. Bảng dưới là nguyên tắc chung, mọi thế cụ thể vẫn phải đọc từng nước.
| Tiêu chí | Bắt thang | Bắt lưới |
|---|---|---|
| Điều kiện | Nhóm bị đuổi có hai khí và đường chéo phía trước không có quân phá thang | Nhóm bị chặn có ít khí, các quân làm lưới của bạn đủ khí, không có chỗ cắt |
| Cần đọc gì | Toàn bộ đường chéo tới mép bàn | Khí của các quân quanh lưới, đặc biệt quân của bạn |
| Rủi ro khi đọc sai | Rất cao: để lại chuỗi điểm cắt, thường thua cả vùng | Vừa phải: nhóm kia thoát nhưng thiệt hại thường hẹp hơn |
| Xuất hiện ở | Mọi giai đoạn, đặc biệt khi có giao tranh gần góc | Giao tranh gần, khi một hai quân lẻ của đối phương cắt vào |
| Đối phương làm gì để thoát | Đặt quân phá thang, tốt nhất kèm một đe doạ khác | Tìm chỗ cắt hoặc đánh ngược quân lưới yếu |
Khi máy phân tích gợi ý một nước bắt quân mà bạn không hiểu, kiểm xem đó là thang, lưới hay một trong hai thủ pháp ở trên. Phần lớn nước bắt quân ở trình độ phong trào thuộc một trong bốn kiểu này.
Tự làm bài tập bắt quân từ ván của mình
Bài tập in sẵn rất nhiều, nhưng bài tập lấy từ chính ván của bạn trúng điểm yếu hơn. Quy trình dưới mất khoảng mười lăm phút mỗi tuần.
- Xem lại các ván trong tuần, đánh dấu mọi lần có quân bị bắt hoặc thoát nhờ thang, lưới, đánh đôi. Máy phân tích giúp tìm nhanh những chỗ điểm chênh lệch thay đổi mạnh.
- Với mỗi chỗ, lùi lại một hai nước trước khi kỹ thuật xảy ra và lưu thế đó thành một bài. Nếu tệp ván có tên người chơi, xoá hoặc đổi tên trước khi lưu chung.
- Ghi ra câu hỏi cho từng bài: "Đen đi trước, bắt được hai quân trắng không?" hoặc "Trắng đi trước, cứu được nhóm không?"
- Tuần sau, giải lại các bài đó trên bàn thật, mỗi bài không quá ba phút. Chỉ đối chiếu máy sau khi đã quyết định.
- Bài nào đúng hai lần liên tiếp thì bỏ ra. Bài nào sai, ghi thêm một dòng vì sao sai: không đọc hết đường chéo, quên khí của quân mình, hay bỏ sót đánh đôi.
Nếu dạy cờ cho nhóm trẻ, có thể bày một thế thang lên bàn lớn và cho cả nhóm cùng đoán chiếc thang chạy tới đâu. Không gọi tên ai sai, chỉ cùng đặt quân xem kết quả.
Thang và lưới trong toàn ván: khi nào nên bắt, khi nào nên thôi
Bắt được quân không phải lúc nào cũng là nước tốt nhất. Một chiếc thang thành công trong góc có thể chỉ ăn được hai quân, trong khi đối phương dùng hai lượt bạn mải đuổi để chiếm một cạnh lớn. Trước khi bắt, so giá trị của mấy quân đó với một nước lớn ở nơi khác. Nếu quân kia đã nằm sẵn trong thang và không có đường thoát, nhiều khi bạn không cần bắt ngay: chúng đã chết về mặt thực tế, cứ để đó và đi nước lớn.
Ngược lại, khi bạn có quân bị đe doạ bắt thang, việc của bạn là tìm thời điểm đặt quân phá thang có ích kép. Một quân vừa phá thang vừa mở rộng đất, hoặc vừa phá thang vừa đánh một nhóm yếu của đối phương, buộc đối phương chọn: hoặc bắt ngay mấy quân đó, hoặc đáp lại chỗ kia. Cả hai đều cho bạn một thứ gì đó.
Máy phân tích thể hiện rõ cách nghĩ này. Khi xem lại ván, bạn sẽ thấy máy nhiều lần bỏ qua một nước bắt quân hiển nhiên để đi nơi khác, vì nó tính được rằng quân kia không thoát được. Thay vì chép nước của máy, hãy tự hỏi: mình có chắc quân kia không thoát không, và nước lớn ở nơi khác đáng giá bao nhiêu.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết thang có thành không mà không phải đặt thử?
Dò theo đường chéo mà chuỗi quân sẽ chạy, từ điểm bắt đầu tới mép bàn. Nếu trên đường đó hoặc sát bên có quân của bên bị đuổi, thang thường hỏng. Nếu có quân của bên đuổi, thang thường kết thúc sớm và thành công.
Thang hỏng thì thiệt hại lớn cỡ nào?
Thường rất lớn, vì bên đuổi để lại nhiều quân có điểm cắt và bên bị đuổi thoát ra với nhóm mạnh. Ở trình độ phong trào, một chiếc thang hỏng nhiều khi đủ để định đoạt cả ván.
Thí một bắt lại có phải là cướp không?
Không. Trong thí một bắt lại, bạn bắt lại nhiều quân hơn một và bàn cờ không trở về thế cũ, nên luật cướp không áp dụng. Bạn có thể bắt lại ngay ở lượt kế tiếp.
Chatbot có đọc được thang không?
Chatbot giải thích nguyên lý thang khá tốt, nhưng đọc một chiếc thang cụ thể đòi hỏi biết chính xác vị trí mọi quân trên đường chéo, và chatbot hay sai ở việc đó. Việc này nên giao cho phần mềm có kiểm luật hoặc máy phân tích.
Nên học thang và lưới trước hay sống chết trước?
Hai thứ đi cùng nhau. Thang và lưới thường xuất hiện sớm hơn trong các ván 9x9, nên nhiều người học trước. Sống chết với hai mắt là bước tiếp theo, và cả hai đều dựa trên thói quen đếm khí.
Có cần thuộc tên tiếng Nhật của các kỹ thuật không?
Không bắt buộc. Tên tiếng Nhật chỉ giúp khi bạn đọc tài liệu nước ngoài hoặc nói chuyện với người chơi quen thuật ngữ đó. Hiểu hình và tự đọc được nước đi quan trọng hơn nhiều.