Tàn cuộc cờ vây là giai đoạn các vùng đất đã gần định hình và hai bên lần lượt đóng các đường ranh còn hở; người thắng là người biết đi nước lớn trước, ưu tiên nước buộc đối phương phải đáp, tức nước tiên thủ. Ở trình độ phong trào, rất nhiều ván sát nút được quyết định ở đây chứ không phải ở những trận giao tranh lớn.
Bài này giải thích tiên thủ và hậu thủ, cách ước lượng giá trị một nước đóng biên bằng ví dụ giả định, thứ tự ưu tiên giữa các loại nước, những nước nhỏ mà người mới hay bỏ quên, và cách luyện tàn cuộc với máy phân tích.
Tàn cuộc bắt đầu khi nào
Không có một nước cụ thể đánh dấu tàn cuộc. Thường khi các nhóm lớn đã sống hoặc chết rõ, không còn vùng trống rộng nào đáng tranh giành, và việc còn lại là xác định chính xác đường ranh giữa các vùng, thì ván cờ đã sang tàn cuộc. Tiếng Nhật gọi giai đoạn này là yose.
Người mới thường nghĩ tàn cuộc là phần nhỏ nhặt, ai cũng như ai. Thực tế, trên bàn 19x19 tổng giá trị của các nước tàn cuộc có thể lên tới vài chục điểm. Hai người cùng trình, một người chọn đúng thứ tự, một người đi nước theo cảm tính, chênh lệch cuối ván dễ dàng vượt quá mức điểm bù. Đó là lý do người chơi lâu năm nói tàn cuộc là chỗ dễ kiếm điểm nhất nhưng ít người chịu học.
Tàn cuộc cũng là giai đoạn hai bên đều mệt, thời gian còn ít, và sơ suất dễ xảy ra nhất. Một nước đóng biên quên kiểm khí có thể để đối phương cắt vào và bắt cả một chuỗi quân. Vì vậy học tàn cuộc gồm cả hai phần: biết nước nào lớn, và giữ sự cẩn thận đến tận nước cuối.
Tiên thủ và hậu thủ là gì
Tiên thủ là nước buộc đối phương phải đáp. Bạn đi một nước đóng biên, nếu đối phương không đáp thì bạn đi tiếp và thu lợi lớn hơn. Đối phương đáp, và bạn lại được đi trước ở nơi khác. Nói cách khác, bạn lấy được điểm mà không mất lượt.
Hậu thủ là nước sau khi đi, quyền đi trước chuyển sang đối phương. Nước đó lấy được điểm, nhưng đối phương không cần đáp, họ dùng lượt của mình đi nước lớn ở chỗ khác.
Tiên thủ hai phía là nước ai đi trước cũng là tiên thủ. Cả hai bên đều muốn đi chỗ này vì ai đi cũng lấy điểm mà không mất lượt. Loại nước này thường nên đi rất sớm, đôi khi ngay từ trung cuộc.
Nghịch tiên thủ là nước chặn tiên thủ của đối phương. Bạn đi một nước hậu thủ, nhưng nó ngăn đối phương đi một nước tiên thủ ở cùng chỗ. Giá trị của nó thường lớn hơn vẻ ngoài vì nó tước đi lợi thế của đối phương.
Một nước có thể đổi tính chất theo thế cờ. Nước hôm nay là tiên thủ, sau khi quân xung quanh thay đổi có thể thành hậu thủ. Luôn đánh giá lại trước mỗi nước, không dựa vào lần nhìn trước.
Thứ tự ưu tiên chung trong tàn cuộc
Nguyên tắc chung khi các nước có giá trị tương đương là ưu tiên nước giữ được quyền đi trước. Bảng dưới là thứ tự thường gặp, không phải công thức: một nước hậu thủ rất lớn vẫn có thể hơn một nước tiên thủ nhỏ.
| Thứ tự | Loại nước | Vì sao |
|---|---|---|
| 1 | Tiên thủ hai phía | Ai đi trước cũng lời mà không mất lượt, để đối phương đi trước là mất cả hai phía |
| 2 | Tiên thủ của mình | Lấy điểm và vẫn giữ lượt, nhưng có thể để dành nếu chắc đối phương không chặn được |
| 3 | Nghịch tiên thủ | Chặn tiên thủ của đối phương, giá trị thực thường gấp đôi vẻ ngoài |
| 4 | Hậu thủ lớn | Lấy nhiều điểm nhất trong số nước còn lại |
| 5 | Hậu thủ nhỏ, đường một | Các nước một hai điểm ở mép bàn, đi sau cùng |
| 6 | Lấp điểm trung lập | Không có giá trị theo cách đếm đất, đi trước khi đếm |
Có một ngoại lệ hay gặp: tiên thủ của mình không nhất thiết phải đi ngay. Đi sớm làm đối phương đáp và chỗ đó đóng lại, mất đi khả năng dùng nó làm nước đe doạ trong một trận cướp sau này. Người chơi mạnh thường giữ vài tiên thủ trong túi.
Ước lượng giá trị một nước: ví dụ giả định
Cách ước lượng đơn giản nhất là so sánh hai kịch bản. Kịch bản một: bạn đi nước này, rồi các nước tiếp theo diễn ra tự nhiên. Kịch bản hai: đối phương đi trước ở chỗ đó. Đếm đất của mỗi bên trong cả hai kịch bản, khoảng cách giữa hai kết quả chính là giá trị của việc được đi trước ở chỗ đó.
Ví dụ giả định: ở cạnh dưới có một đường ranh còn hở. Nếu đen đi trước, đen chặn ở đường hai và nối, đen có thêm ba điểm, trắng không mất gì. Nếu trắng đi trước, trắng chặn ở cùng chỗ, trắng có thêm hai điểm, và đen mất một điểm đất vì phải nối bên trong. Tính theo hiệu số đen trừ trắng, kịch bản một là cộng ba, kịch bản hai là trừ ba, nên chênh lệch giữa hai kịch bản là sáu điểm. Nếu nước này là hậu thủ cho cả hai bên, giá trị thật của nó so với các nước hậu thủ khác chính là khoảng chênh đó.
Có nhiều cách quy ước để ghi giá trị một nước, cách truyền thống và cách hiện đại cho ra con số khác nhau cho cùng một nước. Điều quan trọng không phải là con số tuyệt đối mà là dùng một cách nhất quán để so sánh các nước với nhau. Người chơi phong trào chỉ cần đủ để biết nước này lớn hơn hay nhỏ hơn nước kia.
Nếu muốn kiểm lại phép ước lượng của mình, bày thế đó lên phần mềm, cho mỗi bên đi trước một lần ở chỗ đang xét rồi để máy phân tích chơi tiếp đến hết. So hai điểm chênh lệch cuối cùng, bạn có ngay con số đối chiếu. Làm vậy vài lần, mắt bạn sẽ quen với cỡ giá trị của các hình đóng biên thường gặp.
Những nước nhỏ mà người mới hay bỏ quên
Dưới đây là các tình huống tàn cuộc rất hay gặp ở bàn cờ phong trào. Mỗi cái chỉ một hai điểm, nhưng gộp lại thường đủ đổi kết quả một ván sát.
- Chặn rồi nối ở đường một. Khi đường ranh chạm mép bàn, đi một nước chặn ở đường một và nối lại thường được một hai điểm, và nhiều khi là tiên thủ.
- Nối những chỗ cắt bên trong đất mình. Trước khi bỏ lượt, kiểm các điểm cắt trong vùng của mình. Một chỗ cắt bị bỏ quên có thể khiến đối phương đặt quân vào và bắt được vài quân của bạn ngay cuối ván.
- Nước trượt vào đường một của đối phương. Ở cạnh bàn, một nước trượt xuống đường một vào đất của đối phương thường lấy được vài điểm và buộc đối phương đáp. Người mới hay quên mất cả tấn công lẫn phòng thủ chỗ này.
- Điểm trung lập có thể không trung lập. Một điểm trông như dame nhưng nếu đối phương đặt vào sẽ đe doạ cắt, thì bạn phải đáp. Đếm khí quanh mọi điểm trung lập trước khi coi nó vô giá trị.
- Bỏ qua cướp nhỏ cuối ván. Một cướp nửa điểm hoặc một điểm ở cuối ván vẫn đáng giành. Ván sát nút đôi khi được quyết định đúng bằng nửa điểm của một cướp cuối cùng.
Luyện tàn cuộc với máy phân tích
Máy phân tích đặc biệt hữu ích cho tàn cuộc vì ở giai đoạn này điểm chênh lệch ước tính của nó rất sát với kết quả thật. Cách luyện dưới đây dùng được ngay với ván của chính bạn.
- Chọn một ván 19x19 bạn vừa chơi, mở tới khoảng nước thứ một trăm năm mươi hoặc lúc các nhóm lớn đã ổn định.
- Ghi ra năm nước bạn cho là lớn nhất trên bàn, xếp theo thứ tự và ghi bên cạnh mỗi nước là tiên thủ hay hậu thủ.
- Bật máy, xem điểm chênh lệch ước tính thay đổi bao nhiêu khi mỗi bên đi trước ở từng chỗ. So thứ tự của máy với thứ tự của bạn.
- Chơi tiếp từ thế đó với máy, chỉ tập trung vào tàn cuộc. Ghi lại chênh lệch kết quả cuối giữa ván thật và ván tập.
- Lặp lại với một ván khác mỗi tuần. Sau vài tuần, bạn sẽ thấy mình đoán giá trị nước nhanh và chính xác hơn.
Nếu cần, bạn có thể nhờ chatbot giải thích khái niệm như nghịch tiên thủ hay tiên thủ hai phía bằng ví dụ đời thường. Nhưng khi hỏi về giá trị một nước cụ thể trên bàn, chỉ tin máy phân tích, vì chatbot rất dễ đếm sai.
Giữ sự cẩn thận đến nước cuối
Một phần không nhỏ các ván thua ở tàn cuộc không do chọn sai thứ tự mà do sơ suất: đóng biên mà quên rằng chuỗi quân của mình chỉ còn hai khí, đối phương đánh một cái là phải nối, và mất luôn tiên thủ. Thói quen tốt là trước mỗi nước tàn cuộc, nhìn các chuỗi quân của mình dọc đường ranh và đếm khí nhanh.
Quản lý thời gian cũng thuộc về tàn cuộc. Nếu bạn tiêu hết thời gian ở trung cuộc, đến tàn cuộc sẽ phải đi vội và bỏ sót nước. Ở ván có đồng hồ, nên chừa đủ thời gian cho phần cuối, vì đây là nơi những nước đúng có thể tính được, còn những nước sai do vội thì không lấy lại được.
Cuối cùng, tàn cuộc là phần dạy sự kiên nhẫn. Khi đang thua vài điểm, đừng bỏ cuộc tinh thần, tàn cuộc chính xác hoàn toàn có thể lật ngược ván. Khi đang dẫn, đừng thả lỏng, một nước sơ suất đủ để mất tất cả. Với trẻ em, đây là bài học về sự tập trung đến cùng, không phải bài học về thắng thua.
Câu hỏi thường gặp
Tàn cuộc có quan trọng với người mới không?
Có, nhưng không phải phần đầu tiên cần học. Người mới nên vững khí, mắt và sống chết trước. Khi đã chơi được ván đầy đủ, học tàn cuộc là cách nhanh nhất để thắng thêm vài ván sát nút.
Làm sao biết một nước là tiên thủ?
Tự hỏi: nếu đối phương không đáp nước này, mình đi tiếp thì được thêm bao nhiêu. Nếu lượng đó lớn hơn bất kỳ nước nào khác đối phương có thể đi, đối phương buộc phải đáp, và đó là tiên thủ.
Có nên đi hết tiên thủ ngay khi thấy không?
Không nhất thiết. Một số tiên thủ nên giữ lại làm đe doạ cướp hoặc để đối phương không có cơ hội tăng cường chỗ đó. Tuy nhiên, nếu đối phương có thể đi trước để biến chỗ đó thành tiên thủ của họ, nên đi ngay.
Máy phân tích có chọn nước tàn cuộc đúng không?
Ở tàn cuộc, máy mạnh hiện nay rất chính xác, đặc biệt khi bạn cho máy đủ thời gian tính. Điểm chênh lệch ước tính ở giai đoạn này gần với kết quả đếm thật, nên rất hợp để luyện.
Tàn cuộc 9x9 có khác 19x19 không?
Nguyên lý giống nhau, nhưng ở 9x9 tàn cuộc chiếm phần lớn ván và mỗi điểm có giá trị cao hơn. Luyện tàn cuộc trên 9x9 là cách tốt để làm quen với tiên thủ, hậu thủ trước khi lên bàn lớn.
Có cách nào nhớ thứ tự ưu tiên dễ hơn không?
Nhớ một câu: nước không mất lượt trước, nước lớn sau. Tiên thủ hai phía, tiên thủ của mình và nghịch tiên thủ đều thuộc nhóm đầu. Phần còn lại xếp theo số điểm lớn nhỏ.