Một ván cờ vua kết thúc hoà theo năm cách chính: bên đến lượt không bị chiếu nhưng không còn nước hợp lệ (hết nước đi, hay pat), cùng một thế cờ lặp lại ba lần, năm mươi nước liền không có quân bị ăn và không tốt nào đi, không bên nào còn đủ quân để chiếu hết, hoặc hai bên thoả thuận hoà. Ngoài ra còn vài tình huống liên quan đến đồng hồ thi đấu.
Người mới hay coi hoà là chuyện hiếm và vô vị. Thực tế, hiểu luật hoà vừa giúp bạn khỏi đánh rơi những ván đang thắng, vừa cho bạn lối thoát trong những ván đang thua. Bài này giải thích từng trường hợp theo cách luật thi đấu hiện hành áp dụng, phân biệt chỗ nào hoà tự động và chỗ nào bạn phải tự đòi, rồi chỉ ra các bẫy hoà mà người mới hay tự đặt cho mình.
Hết nước đi: khi đang thắng mà vẫn hoà
Hết nước đi xảy ra khi bên đến lượt không bị chiếu nhưng mọi nước đi đều không hợp lệ, thường vì vua đi đâu cũng vào ô bị khống chế và các quân khác đã bị chặn hết hoặc không còn. Theo luật hiện hành, ván cờ kết thúc hoà ngay, không cần ai đòi. Đây là luật khiến người mới bực bội nhất, vì nó thường đến đúng lúc mình đang hơn hẳn về quân.
Thế hết nước đi kinh điển: bên Đen chỉ còn vua đứng ở góc, bên Trắng có hậu đứng cách vua một nước mã. Vua đen không bị chiếu, nhưng ba ô quanh nó đều bị hậu khống chế. Đến lượt Đen, ván cờ hoà. Lỗi nằm ở thói quen dồn vua đối phương bằng hậu mà không đếm xem nó còn ô nào để thở. Khi bạn hơn nhiều quân, trước mỗi nước hãy làm một phép kiểm đơn giản: sau nước này, đối phương còn ít nhất một nước hợp lệ không?
Ở chiều ngược lại, hết nước đi là vũ khí của bên yếu. Khi chỉ còn vua và vài quân bị chặn, bên thua có thể cố tình hy sinh quân cuối cùng của mình để vua rơi vào thế không còn nước. Trong tàn cuộc vua và tốt, kỹ thuật hoà của bên phòng thủ cũng dựa nhiều vào việc đưa vua vào góc trước tốt đối phương để bên kia hoặc thả cho đi, hoặc rơi vào hết nước đi.
Một ví dụ giả định quen thuộc ở các câu lạc bộ phường: người chơi bên Trắng còn hậu, xe và ba tốt, bên Đen chỉ còn vua cùng một tốt bị chặn đứng phía trước. Trắng ăn nốt các quân lẻ, dồn vua đen vào góc, rồi đi một nước xe "cho chắc". Tốt đen không đi được, vua đen không còn ô, và ván hoà. Bài học không nằm ở kỹ thuật cao mà ở thói quen kiểm đếm: khi đối phương chỉ còn rất ít quân, mỗi nước của bạn phải để lại cho họ đúng một lối đi cho tới nước chiếu hết.
Lặp lại thế cờ ba lần: hiểu đúng chữ "thế cờ"
Lặp ba lần không có nghĩa là đi ba nước giống nhau. Điều luật tính theo thế cờ: cùng các quân đứng trên cùng các ô, cùng bên đến lượt đi, và cùng các quyền đi nước như nhập thành hay bắt tốt qua đường. Thế cờ đó xuất hiện lần thứ ba, dù xen giữa có những nước khác, là đủ điều kiện hoà.
Hoà do lặp ba lần phải được đòi. Trong thi đấu theo luật hiện hành, người chơi đến lượt phải đòi hoà với trọng tài, hoặc ghi nước sắp đi lên biên bản rồi tuyên bố nước đó sẽ tạo ra lần lặp thứ ba. Nếu không ai đòi, ván cờ vẫn tiếp tục. Từ năm 2014, luật FIDE bổ sung thêm: thế cờ lặp năm lần thì trọng tài tuyên bố hoà mà không cần ai đòi.
Chiếu liên tục là cách hay gặp nhất để lặp thế cờ. Bên đang thua có hậu hoặc xe chiếu đi chiếu lại vua đối phương giữa hai ô, vua không có chỗ trốn nên thế cờ lặp lại. Người chơi gọi đây là chiếu vĩnh viễn. Trong luật cờ vua không có điều khoản riêng về chiếu vĩnh viễn; nó dẫn đến hoà thông qua luật lặp ba lần hoặc do hai bên đồng ý.
Đang thắng thì đừng để thế cờ lặp lại. Người mới khi hơn quân hay đi đi lại lại một quân vì chưa biết làm gì tiếp, vô tình cho đối phương quyền đòi hoà. Nếu bạn thấy mình đang lặp, hãy dừng lại tìm kế hoạch khác, dù là một nước nhỏ như đi một tốt.
Luật 50 nước và vì sao nó tồn tại
Luật 50 nước nói rằng: nếu trong 50 nước liên tiếp của mỗi bên không có quân nào bị ăn và không có quân tốt nào di chuyển, người chơi được quyền đòi hoà. Một "nước" ở đây gồm cả nước của Trắng và nước của Đen, nên 50 nước tương đương 100 lần đi quân. Đồng hồ đếm bắt đầu lại từ không mỗi khi có quân bị ăn hoặc tốt đi.
Luật này tồn tại để ván cờ không kéo dài vô tận khi một bên không biết cách thắng hoặc thế cờ không thể thắng. Giống luật lặp ba lần, người chơi phải đòi hoà; luật FIDE hiện hành bổ sung rằng tới 75 nước thì trọng tài tự tuyên bố hoà. Trong ván trực tuyến, phần mềm thường tự xử lý cả hai mốc này.
Với người chơi phong trào, luật 50 nước có ý nghĩa thực tế ở tàn cuộc vua và hậu, hoặc vua và xe, chống vua đơn độc. Hai tàn cuộc này chiếu hết được trong số nước ít hơn 50 khá nhiều, nhưng chỉ khi bạn biết kỹ thuật. Người đi lung tung, đuổi vua khắp bàn, có thể hết 50 nước trước khi chiếu hết được. Đó là lý do mọi giáo trình đều dạy chiếu hết bằng hậu và bằng xe từ rất sớm.
Có một số tàn cuộc đặc biệt mà về lý thuyết cần hơn 50 nước mới thắng được, đã được máy tính tính toán đầy đủ. Luật thi đấu từng thử nới ra cho những trường hợp này rồi quay về mốc 50 chung. Người chơi phong trào gần như không bao giờ gặp, nên bạn chỉ cần nhớ con số 50 là đủ.
Không đủ quân chiếu hết: thế nào là thiếu quân
Khi không bên nào còn khả năng chiếu hết bằng bất kỳ chuỗi nước hợp lệ nào, ván cờ hoà ngay. Bảng dưới đây so sánh các tổ hợp quân hay gặp ở cuối ván, tính trường hợp một bên chỉ còn vua đơn độc.
| Bên mạnh còn | Kết quả | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chỉ còn vua | Hoà ngay | Vua không thể chiếu vua |
| Vua và một tượng | Hoà ngay | Không có thế chiếu hết nào tồn tại |
| Vua và một mã | Hoà ngay | Không có thế chiếu hết nào tồn tại |
| Vua và hai mã | Thường hoà nhưng không tự động | Có thế chiếu hết nếu bên kia đi sai, nên ván không tự kết thúc |
| Vua, tượng và mã | Thắng được | Kỹ thuật khó, phải dồn vua vào góc cùng màu với tượng |
| Vua và một xe | Thắng được | Kỹ thuật cơ bản, nên học sớm |
| Vua và một tốt | Tuỳ thế cờ | Phụ thuộc vị trí hai vua, có bài riêng về tàn cuộc tốt |
Một trường hợp nữa hay gặp: hai bên mỗi bên một tượng đi cùng màu ô. Không bên nào chiếu hết được, ván hoà. Nếu hai tượng khác màu ô thì về lý thuyết vẫn có thế chiếu hết, dù rất khó xảy ra. Chuyện đồng hồ cũng liên quan: một bên hết giờ mà đối phương không còn đủ quân để chiếu hết bằng bất kỳ chuỗi nước nào, kết quả là hoà chứ không phải thua.
Xin hoà và thoả thuận hoà theo đúng phép
Cách hoà phổ biến nhất trong thực tế là hai bên đồng ý. Luật thi đấu đặt ra trình tự để việc này không gây tranh cãi:
- Lời xin hoà được đưa ra sau khi bạn đã đi nước của mình và trước khi bấm đồng hồ.
- Đối phương có thể đồng ý bằng lời, từ chối bằng lời, hoặc đơn giản là đi tiếp một nước, coi như từ chối.
- Xin hoà liên tục để làm phiền đối phương là hành vi trái tinh thần thể thao, trọng tài có thể nhắc nhở.
- Một số giải phong trào quy định không được thoả thuận hoà trước một số nước nhất định, để tránh các ván hoà dàn xếp; bạn nên đọc điều lệ giải.
- Trong ván tập, hai người thường chơi tiếp đến cùng thay vì xin hoà, vì tàn cuộc chính là phần người mới cần luyện nhất.
Với người học cờ, lời khuyên chung của các huấn luyện viên là hạn chế xin hoà sớm. Một ván cờ chơi đến cuối dạy bạn nhiều hơn mười ván dừng giữa chừng, kể cả khi ván đó thua.
Dùng AI để luyện các tình huống hoà
Máy phân tích cờ vua làm rất tốt việc chỉ ra một thế cờ là thắng, hoà hay thua về lý thuyết, nhất là ở tàn cuộc ít quân. Với những thế còn rất ít quân, các phần mềm còn dùng cơ sở dữ liệu tàn cuộc đã tính sẵn mọi khả năng, nên câu trả lời là chính xác tuyệt đối chứ không phải ước đoán. Bạn có thể bày thế vua và hậu chống vua lên bàn phân tích, đi thử một nước và xem có phải hết nước đi không trước khi đi trong ván thật.
Chatbot hữu ích ở phần giải thích luật và ra bài kiểm tra. Ví dụ: Ra năm tình huống ngắn bằng lời, mỗi tình huống mô tả một ván cờ vua sắp kết thúc, hỏi đó là thắng, hoà do hết nước đi, hoà do lặp lại, hoà do thiếu quân hay vẫn tiếp tục. Chờ câu trả lời rồi mới giải thích. Lưu ý rằng chatbot đôi khi nhầm giữa luật cũ và luật hiện hành, chẳng hạn quên mốc năm lần lặp và 75 nước. Với câu hỏi liên quan đến giải đấu cụ thể, hãy đối chiếu với điều lệ giải và bản luật FIDE mới nhất bằng tiếng Việt do liên đoàn cờ công bố.
Một bài tập nhỏ nên làm: chơi với máy tàn cuộc vua và hậu chống vua, đặt mục tiêu chiếu hết trong ít nước nhất mà không lần nào rơi vào hết nước đi. Làm mười lần liền không sai là bạn đã bịt được lỗ hổng hoà phổ biến nhất của người mới.
Câu hỏi thường gặp
Hết nước đi có phải là thua không?
Không. Theo luật cờ vua hiện hành, hết nước đi là hoà, bất kể bên kia đang hơn bao nhiêu quân. Điều kiện là bên đến lượt không bị chiếu và không còn nước hợp lệ nào. Nếu vua đang bị chiếu mà không thoát được, đó là chiếu hết và bên bị chiếu thua. Hai tình huống này trông giống nhau nhưng kết quả trái ngược.
Chiếu vĩnh viễn có được tính là hoà không?
Có, nhưng không phải vì một điều luật riêng. Khi một bên chiếu liên tục mà vua đối phương không thoát được, thế cờ sẽ lặp lại và bên muốn hoà đòi hoà theo luật lặp ba lần. Hai bên cũng thường đồng ý hoà luôn khi thấy rõ không bên nào thoát khỏi vòng chiếu. Trong ván trực tuyến, phần mềm tự xử lý khi điều kiện lặp đủ.
Luật 50 nước tính từ lúc nào?
Đếm bắt đầu lại từ không mỗi khi có quân bị ăn hoặc có quân tốt di chuyển, của bất kỳ bên nào. Khi hai bên cùng đi 50 nước liên tiếp mà không có hai sự kiện đó, người chơi được quyền đòi hoà. Trong ván trên bàn thật, việc đếm dựa vào biên bản ghi ván, nên tàn cuộc dài là lúc bạn càng phải ghi nước cẩn thận.
Còn vua và hai mã có chiếu hết được vua đơn độc không?
Không thể ép buộc chiếu hết nếu bên phòng thủ đi đúng, nên thế này thực tế là hoà. Tuy nhiên vẫn tồn tại những thế chiếu hết khi bên phòng thủ đi sai, vì vậy luật không coi đây là thiếu quân để hoà tự động. Ván tiếp tục cho đến khi hai bên đồng ý hoà, có lặp lại thế cờ, hoặc chạm mốc luật 50 nước.
Hết giờ có phải luôn thua không?
Thường là thua, nhưng có ngoại lệ quan trọng. Nếu một bên hết giờ trong khi đối phương không thể chiếu hết bằng bất kỳ chuỗi nước hợp lệ nào, chẳng hạn chỉ còn vua đơn độc, ván cờ kết thúc hoà. Ngược lại, chỉ cần đối phương còn một quân đủ khả năng tạo thế chiếu hết dù rất khó, bên hết giờ vẫn bị xử thua.
Trong ván tập có nên dùng luật hoà đầy đủ không?
Nên dùng, nhất là luật hết nước đi và thiếu quân, vì chúng ảnh hưởng trực tiếp đến cách bạn chơi tàn cuộc. Luật lặp ba lần và 50 nước có thể nới lỏng khi tập với trẻ nhỏ, nhưng người lớn chuẩn bị đi giải phong trào nên tập theo luật đủ để quen việc đòi hoà và ghi biên bản.