Tư duy cờ mang sang công việc được ở mức thói quen: tách chiến lược khỏi chiến thuật, cân nhắc vài phương án thay vì một, ra quyết định trong giới hạn thời gian, và xem lại quyết định cũ một cách bình thản. Điều không mang sang được là bản thân trình độ cờ. Chơi cờ giỏi không làm ai tự nhiên quản lý giỏi, và bàn cờ khác công việc ở nhiều điểm quan trọng mà phép so sánh hay bỏ qua.
Bài này viết cho người đi làm có chơi cờ, hoặc người tổ chức sinh hoạt cờ ở công ty muốn nói chuyện cờ gắn với công việc mà không thổi phồng. Nội dung gồm: phân biệt chiến lược và chiến thuật, bốn thói quen chuyển được, những chỗ công việc không giống bàn cờ, và cách dùng AI hỗ trợ cân nhắc quyết định mà không giao luôn quyết định cho máy.
Chiến lược và chiến thuật: hai chữ hay dùng lẫn
Trong cờ, chiến thuật là những đòn cụ thể trong vài nước: đòn chĩa, đòn ghim, thí quân để chiếu hết. Chiến lược là định hướng dài: cánh nào nên tấn công, cấu trúc tốt nào có lợi, quân nào cần đổi, quân nào cần giữ. Người chơi phong trào thường giỏi một bên hơn: có người nhìn đòn rất nhanh nhưng không biết làm gì khi thế cờ yên lặng, có người hiểu kế hoạch nhưng hay bỏ sót đòn trước mắt.
Ở công việc, hai chữ này cũng hay bị dùng lẫn. Một cuộc họp nói về "chiến lược" nhưng thật ra toàn bàn việc tuần tới; một người được giao "việc chiến thuật" nhưng phải tự quyết định hướng đi cả năm. Thói quen của người chơi cờ là hỏi: quyết định này thay đổi điều gì về lâu dài, hay chỉ xử lý một tình huống trước mắt? Câu hỏi đó giúp chọn mức độ cân nhắc phù hợp, không mất cả buổi cho việc nhỏ và không quyết vội việc lớn.
Người chơi cờ còn quen với một ý: chiến thuật phục vụ chiến lược, nhưng một đòn chiến thuật có thể phá hỏng mọi kế hoạch. Một kế hoạch hay mà để hở một quân là thua. Trong công việc, một hướng đi đúng vẫn có thể đổ vì một chi tiết thực thi bị bỏ sót, nên người lập kế hoạch cũng cần ai đó soi kỹ những chỗ dễ hở trước khi bắt đầu.
Bốn thói quen từ bàn cờ đáng mang sang
Cân nhắc vài phương án trước khi chọn. Người chơi cờ được dạy liệt kê vài nước ứng viên rồi mới tính. Trong công việc, khi phải quyết một việc quan trọng, viết ra ít nhất ba phương án, kể cả phương án "chưa làm gì", trước khi so sánh. Phương án đầu tiên nghĩ ra thường không phải phương án tốt nhất.
Hỏi bên kia sẽ phản ứng thế nào. Trước mỗi nước, người chơi cờ hỏi đối phương sẽ đáp ra sao. Ở công việc, "bên kia" không phải đối thủ mà là khách hàng, đồng nghiệp, cấp trên. Hỏi họ sẽ phản ứng thế nào với quyết định này giúp tránh được nhiều bất ngờ.
Phân bổ thời gian theo tầm quan trọng. Đồng hồ cờ dạy rằng không thể nghĩ lâu ở mọi nước. Việc nhỏ, dễ đảo ngược thì quyết nhanh; việc lớn, khó quay lại thì dành thời gian. Nhiều người làm ngược lại: cân nhắc rất lâu chuyện nhỏ, rồi quyết vội chuyện lớn vì đã hết giờ.
Xem lại quyết định cũ không tự trách. Người chơi cờ xem lại ván thua để tìm nguyên nhân, không để chửi mình. Ở công việc, nhìn lại một quyết định cũ với câu hỏi "lúc đó mình biết gì, đã cân nhắc gì, thiếu gì" giúp lần sau tốt hơn, thay vì chỉ kết luận "quyết sai rồi".
Chỗ công việc không giống bàn cờ
Phép so sánh công việc với bàn cờ hấp dẫn nhưng dễ dẫn đến kết luận sai nếu quên những khác biệt căn bản. Bảng dưới liệt kê những khác biệt đáng nhớ nhất.
| Bàn cờ | Công việc thật | Hệ quả khi quên khác biệt |
|---|---|---|
| Thông tin đầy đủ: cả hai bên thấy hết bàn cờ | Thông tin thiếu, có cái không biết mình không biết | Tự tin quá mức vào phân tích của mình |
| Luật cố định, không ai đổi giữa ván | Quy định, thị trường, con người thay đổi liên tục | Bám kế hoạch cũ khi hoàn cảnh đã khác |
| Hai bên đối đầu, một thắng một thua | Phần lớn là hợp tác, nhiều bên cùng có lợi | Coi đồng nghiệp, khách hàng như đối thủ |
| Kết quả rõ sau một ván | Kết quả đến chậm, lẫn nhiều yếu tố may rủi | Đánh giá quyết định chỉ theo kết quả |
| Quân cờ không có cảm xúc | Con người có cảm xúc, có lý do riêng | Coi người như quân cờ để điều khiển |
Dòng thứ ba và dòng cuối đáng lưu ý nhất. Ngôn ngữ cờ như "thí quân", "đối thủ", "ăn" nghe hay trong bài thuyết trình nhưng áp vào quan hệ với người thật thì dễ làm hỏng sự tin cậy. Bàn cờ là chỗ tập thói quen suy nghĩ, không phải mô hình để đối xử với đồng nghiệp.
Dòng thứ tư cũng quan trọng. Trong cờ, đi nước tốt mà vẫn thua là hiếm. Trong công việc, quyết định hợp lý vẫn có thể cho kết quả xấu vì những điều không ai biết trước, và quyết định vội vẫn có lúc gặp may. Đánh giá chất lượng quyết định theo cách nó được đưa ra, không chỉ theo kết quả.
Một quy trình ra quyết định mượn từ cách tính nước
Ví dụ giả định: trưởng nhóm ở một cửa hàng nhỏ phải chọn có nên mở thêm ca tối hay không. Quy trình dưới đây mượn trật tự của một lần tính nước trong cờ:
- Đánh giá thế cờ: viết ra tình hình hiện tại bằng vài câu, cái gì đang tốt, cái gì đang yếu.
- Liệt kê nước ứng viên: mở ca tối, mở thử hai buổi một tuần, chưa mở mà điều chỉnh ca hiện có.
- Tính từng nhánh: với mỗi phương án, điều gì xảy ra trong tháng đầu, ai bị ảnh hưởng, ai phản ứng ra sao.
- Biết điểm dừng: đặt hạn để quyết, vì thông tin không bao giờ đủ hoàn toàn.
- Kiểm lại trước khi chạm quân: hỏi một người không tham gia cân nhắc xem có chỗ nào bị bỏ sót.
- Ghi lại lý do: để vài tháng sau xem lại với thông tin mới.
Bước "biết điểm dừng" là chỗ người chơi cờ có lợi thế. Đồng hồ cờ dạy rằng nghĩ thêm không phải lúc nào cũng tốt hơn; đến một lúc, phải đi. Trong công việc, trì hoãn quyết định cũng là một quyết định, và thường không phải quyết định tốt nhất.
Dùng AI hỗ trợ cân nhắc, giữ quyết định cho người
Giống như máy phân tích trong cờ, chatbot hữu ích ở vai người phản biện: chỉ ra phương án bạn chưa nghĩ tới, đặt câu hỏi về giả định, liệt kê rủi ro. Câu lệnh mẫu: "Mình đang cân nhắc ba phương án cho việc sau, mô tả dưới đây. Với mỗi phương án, nêu ba rủi ro có thể bị bỏ sót và một câu hỏi mình nên trả lời trước khi chọn. Không chọn thay mình." Câu cuối quan trọng, vì nó giữ vai trò của chatbot ở đúng chỗ.
Trước khi dán thông tin vào chatbot, che hết tên người, số liệu kinh doanh nhạy cảm, thông tin khách hàng. Nếu công ty có quy định về việc dùng công cụ AI, làm theo quy định đó. Trang AI Bảo Mật trong cùng hệ có bài về những thông tin không nên đưa vào chatbot.
Có một khác biệt lớn giữa máy phân tích cờ và chatbot: máy cờ tính trên luật cố định nên đánh giá của nó đáng tin trong phạm vi bàn cờ, còn chatbot trả lời câu hỏi công việc dựa trên những gì bạn kể và kiến thức chung, nên có lúc trả lời rất tự tin mà vẫn sai. Coi gợi ý của chatbot là ý kiến của một đồng nghiệp chưa hiểu rõ hoàn cảnh, đáng nghe nhưng cần kiểm, chứ không phải phán quyết.
Dùng cờ trong sinh hoạt công ty mà không thổi phồng
Nhiều công ty có câu lạc bộ cờ hay giải cờ nội bộ, và đôi khi muốn gắn sinh hoạt này với chuyện phát triển kỹ năng. Cách làm thật thà là nói rằng cờ là một sân chơi trí tuệ, nơi mọi người tập vài thói quen suy nghĩ với cái giá rất nhỏ, và nơi các phòng ban gặp nhau ngoài giờ. Đừng giới thiệu cờ như khoá đào tạo lãnh đạo hay hứa ai chơi cờ sẽ ra quyết định giỏi hơn; những lời hứa đó không có bằng chứng đủ mạnh.
Một hoạt động gọn và có ích: sau buổi chơi, dành mười phút để mỗi người kể một nước mình phân vân nhất trong ván và lý do chọn. Phần chia sẻ này luyện đúng thói quen nói ra cách mình cân nhắc, điều mà nhiều cuộc họp còn thiếu. Giữ không khí vui, không xếp hạng ai "tư duy tốt hơn" qua kết quả cờ.
Danh mục câu lạc bộ và giải cờ phong trào của trang có bài riêng về tổ chức giải cờ nội bộ công ty, gồm thể thức, lịch ngoài giờ và cách giữ không khí đồng nghiệp.
Chấp nhận rủi ro có tính toán, như một nước thí quân
Trong cờ, có những lúc nước tốt nhất là thí một quân để đổi lấy thế tấn công hay thời gian. Người chơi giỏi không thí quân vì liều; họ thí khi đã tính được phần mình nhận về, và chấp nhận rằng không phải lúc nào cũng tính hết. Họ cũng biết nếu tính sai thì mất gì, và có còn đường lui hay không.
Ở công việc, thói quen này tương ứng với việc tách rủi ro có tính toán khỏi liều mạng. Trước một quyết định có rủi ro, hỏi ba câu: nếu thành thì được gì, nếu hỏng thì mất gì, và mất đó có chịu được không. Một thử nghiệm nhỏ có giới hạn rõ, hỏng thì thôi, khác hẳn một quyết định đặt cược cả nhóm vào một hướng mà không có đường lui. Người chơi cờ quen với cảm giác thua một ván vì thí sai, và chính vì quen nên họ biết giữ thí nghiệm ở mức vừa đủ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Chơi cờ giỏi có giúp làm việc giỏi hơn không?
Không có bằng chứng chắc chắn rằng trình độ cờ tự chuyển thành năng lực làm việc. Điều chuyển được là vài thói quen như cân nhắc nhiều phương án, nghĩ về phản ứng của người khác, quyết trong giới hạn thời gian, và chỉ chuyển khi bạn chủ động mang chúng sang.
Chiến lược và chiến thuật khác nhau thế nào trong công việc?
Chiến lược là định hướng dài: làm gì, cho ai, theo hướng nào trong một thời gian dài. Chiến thuật là cách xử lý từng tình huống cụ thể để đi theo hướng đó. Hỏi xem một quyết định thay đổi điều gì về lâu dài hay chỉ xử lý chuyện trước mắt là cách phân biệt nhanh.
Có nên dùng ngôn ngữ cờ như thí quân, đối thủ trong công việc không?
Nên dè dặt. Những hình ảnh đó tiện để giải thích ý tưởng, nhưng áp vào quan hệ với đồng nghiệp hay khách hàng dễ khiến người nghe cảm thấy mình bị coi như quân cờ. Phần lớn công việc là hợp tác, không phải đối đầu như trên bàn cờ.
Có thể nhờ chatbot ra quyết định thay mình không?
Không nên. Chatbot không biết đủ hoàn cảnh của bạn và có thể sai một cách rất tự tin. Hãy dùng nó để liệt kê phương án, rủi ro, câu hỏi cần trả lời, còn quyết định và trách nhiệm vẫn là của người. Nhớ che thông tin nhạy cảm trước khi dán vào.
Làm sao biết một quyết định là tốt nếu kết quả lại xấu?
Xem lại cách quyết định được đưa ra: lúc đó bạn có những thông tin gì, đã cân nhắc những phương án nào, có bỏ sót rủi ro nào mà lẽ ra thấy được không. Nếu quá trình hợp lý mà kết quả xấu do điều không lường trước, đó có thể chỉ là không may, không nhất thiết là quyết định sai.
Công ty muốn mở câu lạc bộ cờ để luyện kỹ năng có nên không?
Có thể mở như một sinh hoạt trí tuệ và gắn kết, nhưng đừng giới thiệu là khoá luyện kỹ năng quản lý. Giữ tinh thần tự nguyện, giờ giấc ngoài giờ làm, không gắn kết quả cờ với đánh giá công việc. Không khí vui là điều kiện để câu lạc bộ sống lâu.