Tàn cuộc vua và tốt được giải bằng ba công cụ: quy tắc hình vuông để biết vua có đuổi kịp tốt không, thế đối vua để biết bên nào phải nhường đường, và ô then chốt để biết vua bên mạnh cần đứng ở đâu thì chắc thắng. Thuộc ba công cụ này, bạn trả lời được phần lớn các thế vua và một tốt chống vua mà không phải tính từng nước.
Đây là tàn cuộc nền móng, vì mọi tàn cuộc khác đều có thể rút gọn về nó sau vài pha đổi quân. Người chơi không chắc về vua và tốt sẽ ngần ngại đổi quân cuối cùng, và hay bỏ lỡ ván thắng hoặc đổi vào ván thua. Bài này giải thích từng công cụ bằng thế cờ cụ thể, có ký hiệu để bạn bày lên bàn, rồi chỉ cách tập với máy phân tích.
Quy tắc hình vuông: vua có đuổi kịp tốt không
Khi một tốt chạy về hàng phong cấp mà không có vua mình hỗ trợ, câu hỏi duy nhất là vua đối phương có kịp chặn không. Thay vì đếm nước, bạn vẽ trong đầu một hình vuông: một cạnh đi từ ô tốt đang đứng tới ô phong cấp, rồi dựng hình vuông về phía vua đối phương. Ví dụ tốt trắng ở a4 thì cạnh dài từ a4 tới a8, năm ô, hình vuông là vùng từ cột a tới cột e, hàng 4 tới hàng 8.
Nếu đến lượt bên phòng thủ đi mà vua bước được vào trong hình vuông, vua đuổi kịp tốt. Nếu không vào được, tốt phong cấp. Khi đến lượt bên có tốt đi, tốt tiến một ô và hình vuông co lại một ô, nên vua phải đã đứng sẵn bên trong. Ví dụ với tốt a4 ở trên, vua đen ở f6 và đến lượt Đen: vua đi e5, e6 hay e7 đều vào hình vuông và đuổi kịp.
Có một ngoại lệ hay làm sai phép tính: tốt còn ở hàng xuất phát được đi hai ô ở nước đầu, nên hình vuông phải tính như thể tốt đã đứng ở hàng thứ ba. Một bẫy khác là quân của chính bên phòng thủ chặn đường vua vào hình vuông, hoặc vua bên mạnh đứng chắn lối. Quy tắc hình vuông chỉ chính xác khi đường đi của vua thông thoáng.
Quy tắc này dùng nhiều nhất ở tàn cuộc có tốt thông xa, khi một bên tạo được tốt thông ở cánh xa và dùng nó kéo vua đối phương đi, rồi vua mình ăn tốt ở cánh còn lại.
Thế đối vua: ai phải nhường đường
Hai vua không được đứng sát nhau. Vì vậy khi hai vua đối mặt trên cùng một cột hoặc hàng, cách nhau đúng một ô, không vua nào tiến thẳng được. Bên phải đi buộc phải bước sang ngang hoặc lùi, tức là nhường đường cho vua kia đi vòng qua.
Bên KHÔNG đến lượt đi là bên giữ thế đối vua. Đây là chỗ người mới hay nhớ ngược. Giữ thế đối vua là một lợi thế, vì đối phương phải đi và phải nhường đường. Bên đến lượt đi trong thế đối mặt là bên chịu thiệt.
Ví dụ cụ thể để bày lên bàn. Vua trắng e4, tốt trắng e3, vua đen e6, đến lượt Đen. Đen đi Vd6 thì Trắng đi Vf5, đi Vf6 thì Trắng đi Vd5, lùi Ve7 thì Trắng đi Ve5. Cả ba trường hợp vua trắng đều chiếm được một ô ở hàng thứ năm phía trên tốt, và từ đó Trắng thắng.
Thế đối vua còn có dạng xa và dạng chéo. Hai vua cách nhau ba hay năm ô trên cùng cột, hoặc đứng chéo nhau theo những khoảng cách tương ứng, cũng tuân theo cùng logic. Ở trình độ phong trào, nắm dạng đối mặt cách một ô là đủ cho phần lớn ván thật.
Nước chờ là cách giành lại thế đối vua. Nếu bạn còn một tốt khác có thể đi một ô mà không làm hỏng thế cờ, nước tốt đó chuyển lượt đi sang đối phương. Vì vậy trong tàn cuộc vua và tốt, những tốt chưa đi ở cánh xa là tài sản quý, đừng đẩy chúng vội.
Ô then chốt: đứng đâu thì chắc thắng
Với tốt không ở cột biên, có một nhóm ô mà nếu vua bên mạnh tới được thì thắng bất kể đến lượt ai. Gọi là ô then chốt. Bảng dưới đây tóm tắt cho tốt trắng; với tốt đen thì lật ngược bàn cờ.
| Tốt trắng đứng ở | Ô then chốt | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hàng 2, 3 hoặc 4 | Ba ô ở hàng cách tốt hai hàng phía trước, cùng cột và hai cột bên cạnh | Ví dụ tốt e4: d6, e6, f6 |
| Hàng 5 hoặc 6 | Ba ô ngay trước tốt và ba ô cách tốt hai hàng | Tốt đã tiến xa nên vua cần ít khoảng trống hơn |
| Cột a hoặc cột h | Không áp dụng như trên | Xem phần tốt biên bên dưới |
Ô then chốt giải thích vì sao trong ví dụ phần trên, vua trắng tiến được lên hàng năm là thắng: với tốt ở e3, ba ô then chốt là d5, e5 và f5. Một hệ quả dễ nhớ: vua bên mạnh đứng ở hàng thứ sáu, ngay trước tốt không phải tốt biên, là thắng bất kể đến lượt ai. Ngược lại, bên phòng thủ muốn hoà phải chặn vua đối phương khỏi các ô then chốt, thường bằng cách đứng thẳng trước tốt và giữ thế đối vua mỗi khi vua kia tiến sát.
Tốt biên và cách bên yếu cầm hoà
Tốt ở cột a hoặc cột h là trường hợp đặc biệt. Nếu vua bên phòng thủ chạy được vào góc phong cấp trước mặt tốt, ván cờ hoà dù vua bên mạnh đứng ở đâu. Lý do là vua phòng thủ ở góc không bao giờ bị đẩy ra được: vua bên mạnh tới gần quá thì vua phòng thủ hết nước đi, mà hết nước đi là hoà.
Điều này dẫn tới một kết luận thực dụng. Khi bạn hơn một tốt biên, đừng vội đổi hết quân để vào tàn cuộc vua và tốt biên, vì cơ hội thắng thấp hơn bạn tưởng. Ngược lại, khi bạn đang thua và còn khả năng đưa ván về vua và tốt biên chống vua với vua mình gần góc, đó là đường cứu ván đáng tìm.
Với tốt không ở cột biên, bên phòng thủ có cách cầm hoà kinh điển: đứng ngay trước tốt, lùi thẳng về phía sau khi bị ép, và khi vua đối phương bước lên sát tốt thì bước lên đối mặt nó. Khi tốt tới hàng bảy kèm chiếu, vua phòng thủ đi vào ô ngay trước tốt nếu được, để bên kia chỉ còn lựa chọn bỏ tốt hoặc làm hết nước đi.
Tàn cuộc có tốt ở nhiều cột phức tạp hơn nhiều, nhưng ba công cụ trên vẫn là nền: đếm hình vuông để biết tốt nào chạy được, giành thế đối vua bằng nước chờ, và đưa vua tới ô then chốt.
Tốt thông xa: vũ khí của tàn cuộc nhiều tốt
Tốt thông là tốt không còn tốt đối phương nào chặn hoặc canh trên đường tới hàng phong cấp. Nghĩa là trên cột của nó và hai cột bên cạnh, phía trước, không có tốt đối phương. Chỉ vua hoặc quân khác mới ngăn được nó.
Tốt thông xa là tốt thông ở cánh xa vua đối phương. Ví dụ hai bên cùng có tốt ở cánh vua, nhưng Trắng còn thêm một tốt thông ở cột a. Trắng đẩy tốt a, vua đen buộc phải chạy sang chặn, trong lúc đó vua trắng tràn vào cánh vua ăn hết tốt đen.
Đếm nước là việc bắt buộc. Trước khi đẩy tốt thông xa, hãy kiểm tra bằng quy tắc hình vuông xem vua đối phương mất bao nhiêu nước để chặn, và vua mình cần bao nhiêu nước để ăn tốt bên kia. Chênh lệch số nước quyết định ai thắng.
Hơn tốt chưa chắc thắng, tốt ở đâu mới là chuyện chính. Hai bên ngang tốt nhưng một bên có tốt thông xa thường thắng. Ngược lại, hơn một tốt nhưng tốt đó bị chặn hoặc là tốt chồng, tức hai tốt cùng cột, có thể chỉ hoà. Vì vậy khi tính chuyện đổi hết quân để vào tàn cuộc tốt, hãy nhìn cấu trúc tốt trước, đếm số lượng sau.
Những lỗi người mới hay mắc trong tàn cuộc vua và tốt
Phần lớn ván thua oan ở tàn cuộc này đến từ vài lỗi lặp đi lặp lại. Nhận ra chúng trong ván của chính mình là cách sửa nhanh nhất:
- Đẩy tốt trước, đưa vua sau. Tốt đi một mình bị vua đối phương chặn và ăn. Nguyên tắc chung là vua đi trước mở đường, tốt theo sau.
- Dùng hết nước chờ quá sớm. Những tốt chưa đi ở cánh xa là nguồn nước chờ để giành thế đối vua; đẩy chúng lên lúc chưa cần là tự bỏ đi quân bài cuối.
- Vua bên phòng thủ đứng ngang hàng với tốt thay vì đứng trước tốt. Vua đứng bên cạnh tốt cho vua đối phương đi vòng lên ô then chốt.
- Quên luật hết nước đi khi đang thắng. Vua đối phương bị dồn vào góc hoặc mép bàn, bên mạnh đi thêm một nước "cho chắc" và ván hoà.
- Phong cấp mà không kiểm tra nước sau. Ở thế hai bên cùng chạy tốt, bên phong hậu trước có khi bị hậu mới của đối phương chiếu liên tục hoặc ăn ngay.
- Đổi quân cuối cùng mà không tính. Đổi xe lấy xe để vào tàn cuộc tốt là quyết định không thể quay lại; hãy đếm hình vuông và thế đối vua trước khi đổi.
Một mẹo tập: mỗi khi ván của bạn đi tới tàn cuộc vua và tốt, dù thắng hay thua, hãy lưu thế cờ ở thời điểm vừa đổi quân cuối cùng. Sau ván, bày lại thế đó lên bàn phân tích và hỏi máy xem kết quả lý thuyết là gì. So với kết quả thật, bạn sẽ thấy mình đang đánh rơi điểm ở đâu.
Tập tàn cuộc vua và tốt với máy phân tích
Tàn cuộc ít quân là chỗ máy phân tích chính xác tuyệt đối, vì nhiều phần mềm tra được cơ sở dữ liệu tàn cuộc đã tính sẵn mọi khả năng. Đây là cách tập gợi ý:
- Bày thế vua trắng e4, tốt e3, vua đen e6 lên bàn phân tích, để Đen đi trước, rồi tự chơi bên Trắng chống máy mạnh nhất cho tới khi phong hậu.
- Đặt lại cùng thế nhưng để Trắng đi trước, xem máy đánh giá ra sao, rồi tự tìm hiểu vì sao lượt đi làm thay đổi kết quả.
- Đổi vai: chơi bên Đen phòng thủ, thử giữ hoà ở các thế máy báo hoà. Đây là phần người mới ít tập nhất nhưng hữu ích nhất.
- Tập quy tắc hình vuông: đặt một tốt và vua đối phương ở nhiều vị trí, tự đoán trước kết quả rồi mới cho máy chạy.
- Thử thế tốt biên: vua đen ở góc a8, tốt trắng a6, vua trắng ở nhiều ô khác nhau, quan sát vì sao máy luôn báo hoà.
- Ghi lại những thế bạn đoán sai vào một cuốn sổ, mỗi tuần tập lại một lần.
Chatbot có ích khi bạn cần nghe giải thích vì sao một thế là thắng hay hoà, nhưng nó hay nhầm khi tự tính nước trong thế cụ thể, kể cả thế chỉ có ba quân. Hãy coi máy phân tích là đáp án, chatbot là người giảng bài, và luôn kiểm lời giảng trên bàn cờ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tàn cuộc vua và tốt quan trọng với người mới?
Vì mọi ván cờ đều có thể đi tới tàn cuộc này sau khi các quân khác được đổi hết. Nếu bạn biết chắc thế vua và tốt nào thắng, thế nào hoà, bạn sẽ quyết định đúng có nên đổi quân cuối cùng hay không. Đây cũng là tàn cuộc dạy rõ nhất khái niệm thế đối vua và nước chờ.
Thế đối vua có áp dụng khi không có tốt không?
Khái niệm vẫn tồn tại vì nó chỉ dựa trên việc hai vua không được đứng sát nhau. Tuy nhiên chỉ còn hai vua thì ván cờ đã hoà do thiếu quân, nên thế đối vua chỉ có ý nghĩa khi còn tốt hoặc quân khác. Nó cũng xuất hiện trong tàn cuộc xe và vua chống vua.
Tại sao vua và tốt biên thường chỉ hoà?
Vì vua bên phòng thủ đứng ở góc phong cấp không bao giờ bị đẩy ra. Vua bên mạnh chỉ có một phía để tiếp cận, và mỗi khi tới quá gần, vua phòng thủ rơi vào hết nước đi. Bên mạnh chỉ thắng khi kịp chặn vua phòng thủ khỏi góc trước khi nó tới.
Quy tắc hình vuông có sai bao giờ không?
Quy tắc đúng khi chỉ có vua phòng thủ đuổi một tốt không có hỗ trợ. Nó sai khi có quân chặn đường vua, khi tốt còn ở hàng xuất phát mà quên tính nước đi hai ô, hoặc khi vua bên mạnh đứng cản lối. Những trường hợp đó phải đếm nước cụ thể.
Nên học tàn cuộc vua và tốt từ sách hay từ máy?
Kết hợp cả hai. Sách và giáo viên giải thích nguyên lý và đưa thế cờ theo thứ tự từ dễ tới khó. Máy phân tích làm đối thủ không bao giờ sai để bạn thực hành, và trả lời chính xác thế nào thắng, thế nào hoà. Chỉ đọc mà không tập với đối thủ thì nguyên lý khó thành phản xạ.
Bao lâu thì nắm vững tàn cuộc vua và một tốt?
Phần cơ bản gồm hình vuông, thế đối vua và tốt biên thường nắm được trong vài buổi tập tập trung. Để dùng đúng trong ván có đồng hồ, khi áp lực thời gian lớn, cần tập lặp lại nhiều lần trong vài tuần. Tàn cuộc nhiều tốt đòi hỏi thời gian lâu hơn nhiều.