Chơi cờ là một thú vui hợp với người cao tuổi vì nó buộc đầu óc làm việc đều đặn, tạo dịp gặp gỡ bạn bè và không đòi hỏi sức vóc, nhưng không nên coi cờ là cách chữa hay phòng một bệnh cụ thể nào. Những nghiên cứu theo dõi người lớn tuổi thường ghi nhận người hay tham gia hoạt động trí óc như đọc sách, chơi cờ, chơi bài lá giải trí có trí nhớ giữ tốt hơn, nhưng loại nghiên cứu đó khó tách được đâu là nguyên nhân, đâu là kết quả.
Bài này viết cho người về hưu muốn chơi cờ trở lại hoặc học mới, và cho con cháu muốn giúp ông bà có thêm một thú vui. Nội dung gồm: bằng chứng nói được gì và không nói được gì, chọn môn cờ phù hợp, tìm bạn chơi ở địa phương, học với máy và điện thoại cho dễ, cùng vài lưu ý về sức khoẻ ở mức thông tin chung.
Bằng chứng về cờ và trí nhớ người lớn tuổi nói được gì
Câu hỏi "chơi cờ có giúp bớt lẫn khi về già không" được nhiều gia đình đặt ra. Câu trả lời trung thực là: có những nghiên cứu quan sát cho thấy người cao tuổi hay chơi trò chơi trí tuệ, đọc sách, học điều mới thì giữ được khả năng nhận thức tốt hơn trung bình. Nhưng nghiên cứu quan sát chỉ cho biết hai điều đi cùng nhau, không cho biết điều nào gây ra điều nào. Có thể người vốn minh mẫn thì thích chơi cờ hơn, chứ không hẳn chơi cờ làm họ minh mẫn.
Các thử nghiệm can thiệp, tức là cho một nhóm luyện trò chơi trí tuệ rồi so với nhóm không luyện, thường ghi nhận người luyện tiến bộ rõ ở chính việc được luyện, còn mức chuyển sang các khả năng khác trong đời sống thì nhỏ hơn và không đều giữa các nghiên cứu. Nói gọn: chơi cờ nhiều thì giỏi cờ hơn, còn có giúp nhớ tên người quen hay nhớ uống thuốc đúng giờ hay không thì chưa có câu trả lời chắc chắn.
Vì vậy, cách nhìn hợp lý là coi cờ như một phần của lối sống năng động bên cạnh vận động thân thể, ngủ đủ, ăn uống điều độ và giữ quan hệ xã hội. Cờ có lợi thế là dễ duy trì lâu năm vì vui, và chính việc duy trì đều đặn mới là điều đáng quý. Nếu gia đình lo lắng về trí nhớ của người thân, cờ không thay được việc đi khám; hãy gặp bác sĩ để được đánh giá đúng.
Những cái lợi có thật mà ai chơi cũng thấy
Có lý do để gặp người. Bàn cờ ở nhà văn hoá, ở gốc cây đầu ngõ là nơi người về hưu gặp nhau đều đặn. Với nhiều người, phần trò chuyện trước và sau ván cờ quý không kém ván cờ. Cô đơn sau khi nghỉ hưu là chuyện thật, và một thú vui có bạn chơi giúp lấp khoảng trống đó.
Có nhịp sinh hoạt. Hẹn nhau chơi cờ mỗi sáng hay mỗi chiều tạo ra một lịch cố định trong ngày. Người về hưu thường mất nhịp sinh hoạt khi không còn giờ đi làm, và một cuộc hẹn đều đặn giúp ngày có điểm tựa.
Đầu óc có việc để làm. Mỗi ván cờ buộc người chơi nhớ luật, tính vài nước, chú ý vào bàn cờ trong một khoảng thời gian dài. Đây là hoạt động trí óc thật, dù không nên phóng đại thành phương pháp điều trị.
Có chuyện để nói với con cháu. Ông dạy cháu đi cờ tướng, bà chơi cá ngựa với cả nhà, cháu chỉ ông chơi cờ trên điện thoại. Cờ là một trong số ít thú vui mà ba thế hệ có thể cùng ngồi một bàn.
Chi phí thấp. Một bộ cờ gỗ dùng được nhiều năm. Không cần dụng cụ đắt tiền, không cần sân bãi, chơi được trong nhà khi trời nắng nóng hay mưa rét.
Chọn môn cờ hợp với từng người
Không phải ai cũng hợp với cùng một môn. Bảng dưới gợi ý cách chọn theo sở thích và thói quen của người chơi. Có thể bắt đầu bằng môn đã quen từ hồi trẻ rồi mở rộng dần.
| Môn cờ | Hợp với ai | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Cờ tướng | Người đã biết từ trước, thích chơi nhanh, thích không khí quán cờ | Dễ tìm bạn chơi ở hầu hết địa phương; giữ không khí vui, không đặt cược |
| Cờ vua | Người muốn học điều mới, có con cháu đang học cờ vua | Luật hơi nhiều chi tiết lúc đầu, nên học từng quân một |
| Cờ vây | Người kiên nhẫn, thích ván dài, thích suy ngẫm | Nên bắt đầu trên bàn nhỏ 9x9; ít bạn chơi hơn ở nhiều nơi |
| Cờ caro, cờ đam | Người muốn trò đơn giản, chơi với cháu nhỏ | Ván ngắn, luật ít, hợp lúc mệt |
| Cờ cá ngựa và trò bàn cờ gia đình | Người thích chơi đông người, có yếu tố may rủi cho vui | Ít đòi hỏi tính toán, nặng phần trò chuyện |
Nếu người chơi có vấn đề về mắt, chọn bộ cờ quân to, chữ khắc rõ, bàn cờ màu tương phản. Quân cờ tướng loại lớn và bàn cờ vua ô to dễ nhìn hơn hẳn loại bỏ túi. Ánh sáng đủ trên mặt bàn cũng quan trọng không kém.
Tìm bạn chơi và chỗ chơi ở địa phương
Phần khó nhất với nhiều người về hưu không phải là học cờ mà là tìm người chơi đều đặn. Một vài nơi nên thử:
- Nhà văn hoá tổ dân phố, thôn, xóm: nhiều nơi có sẵn bàn cờ hoặc sẵn lòng cho mượn chỗ nếu có người đứng ra tập hợp.
- Hội người cao tuổi và hội cựu chiến binh ở phường, xã: thường có sinh hoạt văn nghệ, thể thao, cờ là một phần quen thuộc.
- Các góc cờ ở công viên, vườn hoa, gốc cây đầu ngõ: cứ đến xem vài buổi là có người mời vào chơi.
- Câu lạc bộ cờ của phường hoặc của trung tâm văn hoá: có lịch sinh hoạt, đôi khi có giải giao hữu nhỏ.
- Chơi trực tuyến với bạn cũ ở xa: con cháu cài giúp trên điện thoại hoặc máy tính bảng, hẹn giờ cùng vào chơi.
Nếu ở địa phương chưa có nhóm nào, người về hưu thường là người có thời gian nhất để lập nhóm. Danh mục câu lạc bộ và giải cờ phong trào của trang có bài riêng về cách thành lập câu lạc bộ cờ ở khu dân cư, từ vài người ban đầu tới sinh hoạt đều. Chỉ cần vài người hẹn nhau một buổi cố định mỗi tuần là đủ để bắt đầu.
Con cháu giúp ông bà học cờ với máy và điện thoại
Máy chơi cờ là bạn tập kiên nhẫn: chơi lúc nào cũng được, cho đi lại nước, không cười khi mình sai. Con cháu có thể giúp ông bà làm quen theo trình tự sau:
- Chọn ứng dụng hoặc trang chơi cờ có giao diện đơn giản, chữ to; tắt quảng cáo và tắt phần trò chuyện với người lạ nếu có thể.
- Chỉnh cỡ chữ, cỡ quân cờ, độ sáng màn hình cho vừa mắt; bật âm thanh báo nước đi nếu ông bà nghe rõ.
- Đặt máy ở mức yếu nhất trước, để ông bà thắng được vài ván đầu và có hứng chơi tiếp.
- Chỉ cách dùng nút đi lại nước và nút gợi ý, nói rõ dùng thoải mái khi tập.
- Viết ra giấy các bước mở ứng dụng và bắt đầu ván mới, dán cạnh chỗ để điện thoại.
- Dặn ông bà không bấm vào đường dẫn lạ, không nạp tiền, không đưa mật khẩu hay mã xác nhận cho ai trong lúc chơi.
Bước cuối quan trọng vì người cao tuổi là nhóm hay bị nhắm tới trong các chiêu lừa qua điện thoại. Nếu ứng dụng có phần mua vật phẩm, nên tắt thanh toán hoặc không gắn thẻ ngân hàng vào tài khoản. Trang AI Bảo Mật trong cùng hệ có bài về cách giữ an toàn tài khoản cho người lớn tuổi.
Chatbot cũng giúp được ở phần luật và ý nghĩa nước cờ. Con cháu có thể chỉ ông bà gõ hoặc nói câu hỏi như: "Giải thích bằng lời đơn giản vì sao trong cờ tướng mã bị cản chân thì không đi được, kèm một ví dụ." Lưu ý chatbot đa năng có lúc nói sai về nước cờ cụ thể, nên phần nước đi hãy kiểm bằng máy chơi cờ.
Vài lưu ý sức khoẻ khi ngồi chơi cờ lâu
Phần này là thông tin chung, không thay lời khuyên của bác sĩ. Ngồi một chỗ quá lâu không tốt cho người lớn tuổi, nhất là người có bệnh tim mạch, xương khớp hay tiểu đường. Sau mỗi ván dài, hoặc khoảng mỗi giờ, nên đứng dậy đi lại vài phút, uống nước, vươn vai. Bàn ghế nên có độ cao vừa phải, ghế có tựa lưng thay vì ghế đẩu thấp ngồi xổm ở vỉa hè.
Ngồi ngoài trời thì tránh nắng gắt giữa trưa và gió lạnh sáng sớm mùa đông ở các tỉnh phía Bắc. Người đang dùng thuốc theo giờ nên đặt nhắc giờ uống thuốc trên điện thoại, vì mải chơi cờ là chuyện rất dễ quên giờ. Chơi trên điện thoại thì để ý mỏi mắt, nghỉ mắt thường xuyên và không chơi trong phòng tối.
Cờ cũng có lúc gây căng thẳng: thua liền mấy ván, tranh cãi về một nước đi lại. Với người có bệnh huyết áp, nên giữ không khí vui, chơi giao hữu là chính, không nặng chuyện thắng thua. Một nhóm cờ tốt là nhóm mà ai cũng muốn quay lại vào hôm sau. Nếu người thân có dấu hiệu hay quên luật vốn đã thuộc, lẫn lộn nước đi quen, hoặc thay đổi tính tình rõ rệt, nên đưa đi khám để được bác sĩ đánh giá, đừng chỉ tăng thêm giờ chơi cờ.
Khi ông bà là người dạy cờ cho cháu
Nhiều người về hưu tìm lại niềm vui với cờ qua việc dạy cháu. Đây là việc hợp với người lớn tuổi vì có sẵn thời gian và sự kiên nhẫn, hai thứ bố mẹ đi làm thường thiếu. Ông bà không cần chơi giỏi; chỉ cần biết luật và chịu ngồi cùng cháu, dạy từng quân, cho cháu đi lại nước khi sai, khen khi cháu tự tìm ra nước hay.
Vài điều giúp buổi dạy vui cho cả hai bên: mỗi buổi ngắn, khoảng hai ba chục phút với trẻ nhỏ; để cháu thắng vừa đủ để còn hứng; không so cháu với anh chị em hay con nhà hàng xóm; không chấm điểm, không xếp hạng ai giỏi hơn ai. Khi cháu lớn hơn và bắt đầu chơi mạnh hơn ông bà, hãy coi đó là niềm vui chứ không phải chuyện mất mặt. Đổi vai để cháu dạy lại ông bà một khai cuộc mới, hay chỉ ông bà cách dùng máy phân tích, là cách giữ hai thế hệ cùng ngồi bên bàn cờ thêm nhiều năm.
Danh mục cờ cho trẻ em của trang có các bài về tuổi bắt đầu, học qua trò chơi và động viên khi con thua, ông bà có thể đọc thêm để dạy cháu cho đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Người trên bảy mươi tuổi học cờ vua từ đầu có được không?
Được. Học luật cờ vua không khó với người lớn tuổi nếu học chậm, mỗi buổi một quân, chơi thử ngay với máy ở mức yếu. Mục tiêu là vui và có thêm bạn chơi, không phải đạt trình độ cao. Nhiều người học muộn vẫn chơi được những ván có kế hoạch sau vài tháng.
Chơi cờ có ngăn được bệnh sa sút trí tuệ không?
Hiện chưa có bằng chứng chắc chắn rằng chơi cờ ngăn được bệnh này. Các nghiên cứu quan sát thấy người hay hoạt động trí óc có xu hướng giữ trí nhớ tốt hơn, nhưng chưa chứng minh được quan hệ nhân quả. Nên coi cờ là một thú vui có lợi cho tinh thần, và đi khám khi có dấu hiệu đáng lo.
Ông bà chỉ thích cờ tướng, có nên khuyên chuyển sang cờ vua không?
Không cần. Môn nào khiến người chơi vui và chơi đều đặn thì môn đó tốt nhất. Cờ tướng có lợi thế là dễ tìm bạn chơi ở Việt Nam. Nếu ông bà tò mò muốn thử môn mới thì giúp, còn không thì cứ để ông bà chơi môn mình thích.
Chơi cờ trên điện thoại có tốt bằng chơi bàn thật không?
Mỗi cách có cái lợi riêng. Bàn thật có bạn chơi, có trò chuyện, không mỏi mắt vì màn hình. Điện thoại tiện khi ở nhà một mình, mưa gió không ra ngoài được. Nhiều người kết hợp cả hai: chơi bàn thật với bạn buổi sáng, tối tập vài ván với máy.
Làm sao để ông bà không bị lừa khi chơi cờ trên mạng?
Con cháu nên cài sẵn ứng dụng từ kho ứng dụng chính thức, tắt thanh toán, tắt trò chuyện với người lạ. Dặn ông bà không bấm đường dẫn lạ, không đưa mã xác nhận gửi qua tin nhắn cho bất kỳ ai, kể cả người xưng là nhân viên trò chơi. Có gì lạ thì hỏi con cháu trước.
Nhóm cờ người cao tuổi có nên tổ chức giải không?
Có thể, nếu giữ tinh thần giao hữu. Giải nhỏ với thể thức đơn giản, thời gian mỗi ván rộng rãi, phần thưởng mang tính kỷ niệm thường giúp nhóm sinh hoạt hào hứng hơn. Tránh để thắng thua thành áp lực, và tuyệt đối không đặt cược tiền bạc dưới bất kỳ hình thức nào.