Tự phân tích ván cờ trước khi mở máy là việc xem lại ván bằng đầu của chính mình: ghi lại bạn đã nghĩ gì lúc chơi, tìm những thời điểm then chốt, tự đề ra nước tốt hơn, rồi mới dùng máy để kiểm. Thứ tự này quan trọng vì máy chỉ cho bạn biết nước đúng, còn tự phân tích cho bạn biết vì sao mình đã không thấy nó.
Bước tự phân tích không cần dài. Ba mươi phút cho một ván cờ chậm là đủ để rút ra nhiều hơn hẳn so với một giờ ngồi bấm nút xem nhãn của máy. Dưới đây là quy trình chia theo thời gian, những câu hỏi nên đặt ở mỗi chỗ dừng, và cách đối chiếu với máy sao cho phần tự nghĩ không bị bỏ phí.
Vì sao phải tự xem trước, máy sau
Khi máy xem trước, mọi kết luận của bạn đều bị nó dẫn dắt. Bạn thấy nhãn đỏ ở nước 24, nhìn dòng biến, gật đầu, và chuyển sang nước tiếp theo. Điều bị mất là câu hỏi quan trọng nhất: lúc chơi, bạn đã nghĩ gì ở nước 24? Bạn đã thấy đòn đó và tính sai, hay không hề nhìn thấy nó? Hai loại lỗi này cần hai cách luyện khác hẳn nhau.
Lỗi không nhìn thấy cần luyện mẫu hình và thói quen rà soát đe doạ. Lỗi nhìn thấy mà tính sai cần luyện tính toán sâu và hình dung thế cờ. Lỗi đánh giá sai, tức tính đúng nhưng nghĩ thế cờ cuối nhánh là tốt trong khi nó xấu, cần luyện hiểu biết thế cờ. Chỉ có bạn, ngay sau ván, mới nhớ được mình rơi vào loại nào. Vài ngày sau, ký ức ấy mất, và máy không thể khôi phục nó.
Còn một lý do nữa: so sánh. Khi tự đánh giá trước, bạn có một con số và một nước ứng viên của riêng mình để đặt cạnh câu trả lời của máy. Chỗ chênh lệch giữa hai bên đo đúng khoảng cách giữa hiểu biết hiện tại của bạn và thực tế thế cờ. Nếu xem máy trước, bạn không bao giờ biết khoảng cách ấy lớn đến đâu.
Quy trình 30 phút cho một ván cờ chậm
Thời gian dưới đây là gợi ý cho ván khoảng bốn mươi nước. Ván ngắn hơn thì rút gọn, ván rất phức tạp thì kéo dài phần giữa. Làm càng sớm sau ván càng tốt, lý tưởng là trong ngày.
- Phút 0–5: ghi nhanh những gì còn nhớ về suy nghĩ lúc chơi. Chỗ nào bạn tính lâu, chỗ nào bạn lo, chỗ nào bạn thấy mình hơn. Viết thô, không cần câu cú.
- Phút 5–10: đi lại cả ván một lượt trên bàn cờ thật, không dừng lâu. Đánh dấu ba đến năm thời điểm bạn cảm thấy ván đổi chiều hoặc bạn đã phải chọn giữa nhiều hướng.
- Phút 10–22: dừng ở từng thời điểm đã đánh dấu. Liệt kê các nước ứng viên lúc ấy, tự tính mỗi nước vài nước tiếp theo, rồi chọn nước bạn cho là tốt nhất và ghi một câu lý do.
- Phút 22–26: ghi một đánh giá tổng của bạn cho từng thời điểm, ví dụ "Trắng hơn rõ" hay "cân bằng nhưng Đen dễ chơi". Đây là con số của bạn để so với máy.
- Phút 26–30: viết ra một đến hai bài học bạn đoán là chính của ván, trước khi biết máy nói gì.
- Sau đó mới mở máy, đối chiếu từng thời điểm theo cách ở phần dưới.
Nếu thời gian ít hơn, giữ bước đầu và bước cuối. Ghi lại suy nghĩ lúc chơi và đoán bài học chính là hai việc mất ít thời gian nhất mà giữ lại nhiều giá trị nhất.
Những câu hỏi nên đặt ở mỗi thời điểm then chốt
Khi dừng ở một thế cờ, bộ câu hỏi cố định giúp bạn không nhảy ngay vào tính nước. Không phải câu nào cũng cần trả lời dài, nhưng nên đi qua cả lượt.
- Đối phương vừa đi nước gì, và nước ấy đe doạ điều gì? Có nước chiếu, nước ăn quân hay đe doạ hai mục tiêu nào không?
- Quân nào của mình đang không được bảo vệ, hoặc chỉ được bảo vệ một lần trong khi bị tấn công hai lần?
- Vua của hai bên an toàn đến đâu? Có cột mở, đường chéo mở dẫn tới vua không?
- Quân nào của mình đang kém hoạt động nhất, và có cách nào đưa nó vào trận không?
- Cấu trúc tốt gợi ý kế hoạch gì: tấn công cánh nào, ô yếu nào để chiếm, tốt nào có thể trở thành tốt thông?
- Nếu đổi quân, thế cờ sau khi đổi có lợi cho bên nào?
- Lúc chơi bạn còn bao nhiêu thời gian, và thời gian ấy có ảnh hưởng tới lựa chọn không?
Câu hỏi đầu tiên là câu hay bị bỏ qua nhất. Rất nhiều nước hỏng ở trình độ phong trào xảy ra vì người chơi đang mải theo kế hoạch của mình mà không hỏi đối phương vừa định làm gì. Nếu bạn thấy mình liên tục quên câu này, đó đã là một bài học lớn.
Đối chiếu với máy: bốn kiểu kết quả và ý nghĩa
Khi đã có ghi chép riêng, mở máy và xem từng thời điểm đã đánh dấu. Kết quả đối chiếu thường rơi vào một trong bốn kiểu dưới đây, mỗi kiểu dẫn tới một việc cần làm khác.
| Kết quả đối chiếu | Điều nó cho biết | Việc nên làm tiếp |
|---|---|---|
| Nước và đánh giá của bạn khớp máy | Cảm nhận và tính toán ở kiểu thế này đã ổn | Ghi nhận, chuyển sang chỗ khác |
| Bạn chọn đúng nước nhưng đánh giá lệch | Bạn tính được nhưng hiểu thế cờ chưa chuẩn | Xem vì sao máy đánh giá khác, tìm yếu tố bạn đã đánh giá sai |
| Bạn đánh giá đúng nhưng chọn nước khác | Bạn hiểu thế cờ nhưng thiếu nước ứng viên hoặc tính chưa tới | Thêm nước của máy vào danh sách ứng viên, hỏi vì sao bạn đã không xét nó |
| Cả nước lẫn đánh giá đều lệch xa | Có một yếu tố quan trọng bạn hoàn toàn không thấy | Đây là chỗ học nhiều nhất, dành thời gian dịch dòng biến của máy thành lời |
Ngoài các thời điểm đã đánh dấu, xem thêm những nước máy chấm hỏng mà bạn không đánh dấu. Những nước ấy là điểm mù thật sự: bạn không chỉ đi sai lúc chơi, mà cả lúc xem lại vẫn không nhận ra. Chúng đáng được ghi riêng.
Ghi lại suy nghĩ ngay trong ván: làm được đến đâu
Ở giải đấu chính thức, luật cờ vua chỉ cho dùng biên bản để ghi nước đi, thời gian và vài thông tin theo quy định; ghi chú suy nghĩ hay đánh dấu riêng lên biên bản có thể bị coi là dùng ghi chú trong ván, nên đừng làm. Nếu không chắc, hỏi trọng tài trước ván. Thói quen ghi lại suy nghĩ ngay trong ván chỉ nên dùng ở ván tập với bạn bè, khi hai bên đã thoả thuận trước.
Với ván trực tuyến, đọc kỹ quy định của trang chơi: nhiều trang coi việc dùng giấy ghi chú trong ván xếp hạng là vi phạm. Cách an toàn là ghi ngay sau ván, khi bạn còn nhớ số nước và vài chữ về chỗ mình dừng lâu. Mấy dòng ấy chính là nguyên liệu cho phút 0–5 của quy trình; ghi càng sớm thì càng sát với điều bạn đã thật sự nghĩ.
Ở cờ nhanh và cờ chớp thì không ghi được gì trong ván. Bù lại, ván ngắn nên xem lại ngay khi vừa xong, lúc ký ức còn tươi. Một phút nói thành tiếng với chính mình về hai chỗ đáng ngờ nhất là đủ trước khi mở máy.
Dù cách ghi nào, mục đích chỉ có một: lưu lại thứ máy không có, tức điều bạn đã thực sự nghĩ. Ván của bạn không cần ghi chép đẹp, chỉ cần trung thực.
Những lỗi hay gặp khi tự phân tích
Đổ hết lỗi cho nước cuối cùng. Ván thua vì để mất hậu ở nước 35 thường đã đi vào thế khó từ nước 25. Nước 35 chỉ là giọt nước tràn ly. Nếu chỉ xem nước làm mất hậu, bạn bỏ qua lý do vì sao mình đã rơi vào thế phải chống đỡ vất vả đến thế.
Đánh giá theo kết quả. Thắng thì coi mọi nước là đúng, thua thì coi mọi nước là sai. Một ván thắng có thể chứa những quyết định rất tệ mà đối thủ không trừng phạt; một ván thua có thể có kế hoạch tốt bị hỏng vì một nước sơ suất. Hãy chấm từng quyết định, không chấm cả ván.
Chỉ phân tích nước của mình. Nước của đối thủ cũng là bài học: họ đã có kế hoạch gì, vì sao bạn không thấy trước, và nếu ở vị trí của họ bạn sẽ đi gì. Bỏ qua phía bên kia bàn cờ là bỏ một nửa ván.
Tìm nước "đẹp" thay vì nước đúng. Lúc tự phân tích, người ta hay mải tìm một đòn hy sinh ngoạn mục mà bỏ qua nước đơn giản là bảo vệ quân. Ở trình độ phong trào, nước đúng thường giản dị.
Tự an ủi bằng "lúc đó mình hết giờ". Thời gian là yếu tố thật, nhưng nếu ván nào bạn cũng hết giờ thì vấn đề nằm ở cách dùng thời gian từ những nước đầu. Ghi điều đó thành bài học riêng, đừng dùng nó để xoá các lỗi khác.
Phân tích cùng bạn tập hoặc đối thủ
Ở câu lạc bộ, sau ván cờ người ta thường ngồi lại xem cùng nhau. Đây là một dạng tự phân tích rất giá trị, vì đối thủ cho bạn biết họ đã nghĩ gì, điều mà máy và cả bạn đều không biết. Có khi bạn sợ một đòn mà đối thủ chưa từng nghĩ tới; có khi họ đã bày một cái bẫy mà bạn tránh được chỉ nhờ may.
Để buổi xem chung có ích, nên giữ vài nguyên tắc. Mỗi người nói điều mình đã tính trước khi ai bật máy. Không ai được nhắc kết quả máy cho đến khi cả hai đã nói xong. Tránh tranh cãi để thắng lý; mục tiêu là hiểu thế cờ, không phải chứng minh ai đúng. Với trẻ em và người mới, người lớn hơn nên hỏi nhiều hơn nói.
Khi đã xem chung xong, mỗi người có thể tự mở máy ở nhà để kiểm lại những chỗ còn tranh luận. Việc này thường cho ra những bài học thú vị nhất: cả hai cùng sai, hoặc người thua lại có ý tưởng đúng hơn ở thời điểm then chốt. Những phát hiện ấy là lý do nhiều người vẫn quý buổi ngồi lại sau ván hơn mọi công cụ.
Câu hỏi thường gặp
Ván cờ nhanh có cần tự phân tích không?
Có, nhưng gọn hơn. Với ván cờ nhanh, chỉ cần đi lại ván một lượt, đánh dấu hai chỗ bạn nghi nhất và đoán lý do, rồi mở máy kiểm. Năm phút cho việc này đã đủ. Không cần làm với mọi ván; chọn những ván thua đáng tiếc hoặc ván có thế cờ lạ.
Nên tự phân tích bằng bàn cờ thật hay bàn cờ trên màn hình?
Bàn cờ thật giúp tập trung và gần với cảm giác lúc chơi hơn, đặc biệt nếu ván cũng chơi trên bàn thật. Bàn cờ trên màn hình tiện khi cần thử nhiều nhánh nhanh. Nếu dùng màn hình, nhớ tắt máy phân tích và thanh đánh giá trong lúc tự xem.
Làm gì khi tự phân tích mà không tìm ra chỗ nào sai?
Điều đó thường xảy ra ở ván thua vì đòn chiến thuật mà bạn vẫn chưa thấy. Hãy xem lại riêng những nước đối thủ ăn quân hoặc chiếu, và hỏi lúc đó có cách nào ngăn trước được không. Nếu vẫn không thấy, ghi lại rằng mình không tìm ra; khi máy chỉ ra, đó là điểm mù rất đáng ghi nhớ.
Có nên tự phân tích cả những ván thắng không?
Nên, nhất là ván thắng mà đối thủ để lọt cơ hội. Nhiều ván thắng ở trình độ phong trào có những lúc bạn đang thua mà không biết. Xem lại giúp bạn nhận ra mình thắng vì chơi tốt hay vì đối thủ không trừng phạt được lỗi.
Bao lâu sau ván thì nên phân tích?
Càng sớm càng tốt, lý tưởng là trong ngày. Phần quý nhất của tự phân tích là ký ức về điều bạn đã nghĩ lúc chơi, và ký ức này phai rất nhanh. Nếu không kịp phân tích ngay, ít nhất hãy ghi vài dòng về suy nghĩ của mình trước khi ngủ.
Trẻ em có tự phân tích ván cờ được không?
Được, ở mức đơn giản. Người lớn có thể hỏi con vài câu như chỗ nào con thấy khó, chỗ nào con bị ăn quân, nếu đi lại thì con đổi nước nào. Không cần bảng ghi chép hay chấm điểm. Mục tiêu là tạo thói quen nhìn lại, không phải tìm ra mọi lỗi.