Bảng tra tàn cuộc, tiếng Anh gọi là tablebase, là kho dữ liệu đã tính sẵn kết quả chính xác của mọi thế cờ còn ít quân: thắng, hoà hay thua, và cần bao nhiêu nước. Với cờ vua, các thế còn tối đa bảy quân, tính cả hai vua, đã được giải trọn. Ở những thế ấy, bảng tra không ước lượng như máy phân tích mà trả lời đúng tuyệt đối, với điều kiện hai bên đi hoàn hảo.
Với người chơi phong trào, bảng tra là công cụ rất tốt để xem lại tàn cuộc sau ván: biết chắc mình đã để thắng thành hoà ở nước nào, hay thế cờ vốn đã hoà từ trước. Bài này giải thích bảng tra được tạo ra thế nào, cách đọc các chỉ số, chỗ nó khác với điểm của máy phân tích, và cách dùng nó để học tàn cuộc thay vì chỉ để tra đáp án.
Bảng tra được tạo ra bằng cách nào
Máy phân tích thông thường tìm kiếm từ thế cờ hiện tại về phía trước, rồi ước lượng các thế ở cuối nhánh. Bảng tra làm ngược lại: bắt đầu từ tất cả các thế chiếu hết với một tổ hợp quân nhất định, rồi lùi dần từng nước để xác định thế nào dẫn tới chiếu hết sau một nước, sau hai nước, và cứ thế cho tới khi mọi thế cờ của tổ hợp ấy đều được phân loại. Phương pháp này gọi là phân tích lùi.
Vì xét hết mọi thế có thể có, kết quả là chính xác, không có phần ước lượng nào. Cái giá là dung lượng: số thế cờ tăng rất nhanh khi thêm quân. Bộ bảng cho các thế ba, bốn, năm quân khá nhỏ, bộ sáu quân lớn hơn nhiều, và bộ bảy quân lên tới nhiều terabyte, quá lớn để cài lên máy tính cá nhân thông thường. Vì vậy người chơi thường tra bộ bảy quân qua các dịch vụ trực tuyến, còn bộ nhỏ hơn có thể cài kèm phần mềm phân tích.
Cũng vì phương pháp này, bảng tra không giải thích. Nó cho biết nước nào thắng nhanh nhất hoặc giữ hoà, nhưng không nói vì sao. Đây là điểm cần nhớ khi dùng nó để học: bảng tra cho đáp án chắc chắn, còn phần hiểu vẫn phải do bạn tự làm, giống như với máy phân tích.
Các chỉ số trên bảng tra và cách đọc
Tuỳ loại bảng tra và giao diện, bạn sẽ gặp một số chỉ số dưới đây. Chúng trả lời những câu hỏi khác nhau, và hiểu nhầm giữa chúng là nguồn gốc của nhiều thắc mắc.
| Chỉ số | Trả lời câu hỏi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thắng, hoà, thua | Với hai bên đi hoàn hảo, kết quả là gì | Chỉ số cơ bản nhất, luôn đọc trước |
| Số nước tới chiếu hết | Bên thắng cần bao nhiêu nước để chiếu hết nhanh nhất | Có ở một số loại bảng tra, thường gọi tắt DTM |
| Số nước tới lần ăn quân hoặc đi tốt kế tiếp | Bên thắng cần bao nhiêu nước để đạt một nước ăn quân hoặc đi tốt, giữ được thắng | Thường gọi tắt DTZ, liên quan đến luật 50 nước |
| Thắng nhưng vướng luật 50 nước | Thắng về lý thuyết nhưng không đạt được trước khi bên kia đòi hoà theo luật 50 nước | Có bảng tra gọi đây là thắng bị "nguyền"; trong ván thật thường thành hoà |
| Thua nhưng được luật 50 nước cứu | Ngược lại với dòng trên | Bên phòng thủ giữ được hoà nếu chống đủ lâu |
Chỉ số số nước tới lần ăn quân hoặc đi tốt kế tiếp nghe lạ nhưng có lý do thực tế. Luật 50 nước cho phép đòi hoà khi năm mươi nước liên tiếp của mỗi bên không có nước ăn quân hay đi tốt nào. Bảng tra theo chỉ số này bảo đảm đường thắng nó chỉ ra luôn tuân thủ luật, trong khi đường chiếu hết nhanh nhất đôi khi lại vi phạm. Vì vậy nước bảng tra đề nghị có thể trông kỳ lạ: nó vội ăn quân hoặc đẩy tốt để đặt lại bộ đếm, thay vì đi thẳng tới chiếu hết.
Bảng tra khác điểm của máy phân tích ở đâu
Chính xác hay ước lượng. Máy phân tích báo +4 ở một tàn cuộc có nghĩa nó nghĩ bên kia đang hơn nhiều. Bảng tra có thể báo đúng thế đó là hoà. Ở tàn cuộc ít quân, khi hai bên khác nhau, hãy tin bảng tra.
Thế hoà nhìn như thắng. Một số tàn cuộc hơn quân vẫn là hoà, chẳng hạn hai mã với vua không thể ép chiếu hết vua đơn độc. Máy phân tích không có bảng tra có thể báo điểm dương lớn cho những thế này, gây hiểu lầm.
Thế thắng cần kỹ thuật rất dài. Bảng tra có thể chỉ ra một đường thắng dài, với những nước mà người khó tìm. Máy phân tích ở độ sâu thấp có khi chỉ thấy lợi thế mà không thấy đường thắng cụ thể.
Kết hợp hai công cụ. Nhiều máy phân tích có thể dùng bảng tra trong lúc tìm kiếm. Khi được cấu hình như vậy, điểm của máy ở những thế đã vào vùng bảng tra sẽ chuyển thành kết quả chắc chắn, thường hiển thị bằng một con số rất lớn hoặc ký hiệu riêng cho thắng theo bảng tra.
Dùng bảng tra để xem lại tàn cuộc sau ván
Khi ván của bạn đi tới tàn cuộc còn ít quân, bảng tra cho phép kiểm từng nước một cách chính xác. Quy trình dưới đây giúp tìm ra đúng nước đã làm kết quả đổi.
- Đi tới thế cờ đầu tiên trong ván có số quân nằm trong phạm vi bảng tra, tính cả hai vua.
- Tra kết quả của thế ấy. Ghi lại: lúc vào tàn cuộc, thế cờ là thắng, hoà hay thua với bạn.
- Đi tiếp từng nước và tra lại sau mỗi nước. Khi kết quả đổi, ví dụ từ thắng thành hoà, bạn đã tìm ra nước sai.
- Ở nước sai, xem danh sách các nước bảng tra cho là giữ được kết quả. Thường có vài nước đúng, không chỉ một.
- Tự tìm điểm chung của các nước đúng: vua tiến lên, xe cắt vua đối phương theo cột, tốt chờ một nhịp. Diễn đạt thành một câu.
- Nếu thế cờ đã hoà ngay từ khi vào tàn cuộc, lùi lại trước đó, xem nước nào ở cuối trung cuộc đã đưa ván vào tàn cuộc hoà.
Bước cuối thường bị bỏ qua. Nhiều ván thua hay hoà ở tàn cuộc thật ra được quyết định khi chọn đổi quân để vào tàn cuộc đó. Bảng tra giúp bạn biết chắc thế tàn cuộc nào thắng được, từ đó cân nhắc tốt hơn khi đứng trước lựa chọn đổi hay không đổi.
Học tàn cuộc với bảng tra mà không học thuộc
Bảng tra hấp dẫn vì nó luôn đúng, nhưng nếu chỉ tra đáp án, bạn sẽ không nhớ được gì sau một tuần. Tàn cuộc khác các giai đoạn khác ở chỗ có những thế cờ lý thuyết lặp lại rất thường xuyên, và học chúng có hệ thống mang lại lợi ích lâu dài. Bảng tra nên đóng vai người kiểm bài, không phải người giảng bài.
Một cách tập hiệu quả là chơi với chính bảng tra. Dựng một thế tàn cuộc bạn đang học, ví dụ xe và tốt đối xe, chọn bên phòng thủ hoặc bên tấn công, rồi tự đi các nước của mình. Sau mỗi nước, tra xem kết quả có giữ nguyên không. Khi bạn đi sai, bảng tra cho biết ngay, và bạn quay lại thử nước khác. Cách này buộc bạn tự nghĩ trước khi nhận đáp án.
Kết hợp với sách hoặc bài giảng về tàn cuộc cơ bản sẽ tốt hơn nữa. Sách cho bạn tên gọi và phương pháp, ví dụ các thế mẫu trong tàn cuộc xe và tốt đối xe được giảng trong hầu hết giáo trình. Bảng tra cho bạn công cụ kiểm từng biến thể mà sách không đủ chỗ trình bày. Hai thứ bổ sung cho nhau.
Cũng nên tập những tàn cuộc thắng chắc mà cần kỹ thuật, như chiếu hết bằng tượng và mã. Bảng tra xác nhận thế đó thắng, nhưng chỉ có tập nhiều lần bạn mới thực hiện được dưới áp lực đồng hồ.
Những chỗ dễ hiểu lầm khi dùng bảng tra
Bảng tra chính xác, nhưng người đọc thì có thể đọc sai. Một số điểm hay gây thắc mắc với người mới dùng:
- Kết quả giả định hai bên đi hoàn hảo. Thế cờ "hoà" vẫn có thể thắng trong ván thật nếu đối thủ không biết cách giữ. Bảng tra không nói gì về độ khó với người.
- Nước nhanh nhất chưa chắc dễ nhất. Bảng tra ưu tiên rút ngắn số nước, có khi chọn nước khó hiểu thay vì một nước chậm hơn vài nhịp nhưng dễ nhớ. Trong ván, nước chậm mà chắc vẫn đáng chọn nếu kết quả không đổi.
- Luật 50 nước có thể làm thắng thành hoà. Một số thế thắng lý thuyết cần quá nhiều nước. Kiểm loại bảng tra có tính luật này hay không trước khi kết luận.
- Số quân tính cả hai vua. "Bảng bảy quân" nghĩa là hai vua cộng năm quân khác, không phải bảy quân ngoài vua.
- Không áp dụng cho thế còn nhiều quân. Ngoài phạm vi bảng tra, mọi kết quả vẫn chỉ là ước lượng của máy phân tích.
Với cờ tướng và cờ vây, tình hình khác. Một số phần mềm cờ tướng có kho tàn cục tính sẵn cho các tổ hợp quân phổ biến, nhưng phạm vi và cách dùng khác nhau giữa các phần mềm; cờ vây thì không có khái niệm bảng tra tương tự vì bàn cờ và số nước quá lớn. Kiểm tài liệu của phần mềm bạn dùng trước khi dựa vào.
Câu hỏi thường gặp
Bảng tra tàn cuộc có miễn phí không?
Nhiều bộ bảng tra phổ biến được phát hành miễn phí và có dịch vụ tra trực tuyến không mất phí cho người chơi. Bộ lớn nhất rất nặng nên ít người tự cài. Kiểm điều khoản hiện hành của dịch vụ hoặc phần mềm bạn dùng.
Vì sao bảng tra đề nghị nước rất lạ thay vì chiếu ngay?
Có thể vì bảng tra đang tối ưu theo số nước tới lần ăn quân hoặc đi tốt kế tiếp, để bảo đảm đường thắng không vi phạm luật 50 nước. Nó cũng có thể chọn nước nhanh hơn về lý thuyết nhưng trông không tự nhiên với người. Kết quả vẫn đúng, chỉ là cách đi khác cách người hay nghĩ.
Thế cờ có tám quân thì tra thế nào?
Không tra trực tiếp được, vì bảng tra hiện mới giải trọn tới bảy quân. Bạn có thể dùng máy phân tích để xem các nước đổi quân có thể đưa thế cờ vào vùng bảy quân, rồi tra kết quả các thế sau khi đổi. Cách này giúp quyết định nên đổi quân hay giữ.
Người chơi phong trào có cần học thuộc kết quả bảng tra không?
Không cần học thuộc kết quả từng thế. Nên học các thế tàn cuộc cơ bản và phương pháp chơi chúng từ sách hoặc giáo trình, rồi dùng bảng tra để kiểm khi tập. Hiểu vì sao một thế thắng hay hoà quan trọng hơn nhớ con số.
Có nên dùng bảng tra khi đang chơi ván trực tuyến không?
Không. Tra bất kỳ công cụ nào trong lúc ván đang diễn ra là gian lận, kể cả ở tàn cuộc chỉ còn vài quân. Bảng tra chỉ dùng để xem lại sau ván hoặc để tự tập với thế cờ không thuộc ván đấu nào.
Kết quả bảng tra có bao giờ sai không?
Kết quả của bảng tra được tạo bằng cách xét hết mọi thế có thể, nên về nguyên tắc là chính xác. Sai sót nếu có thường đến từ người dùng: dựng sai thế cờ, nhầm lượt đi, hoặc quên quyền nhập thành và bắt tốt qua đường. Kiểm lại thế cờ trước khi đọc kết quả.