Trẻ em có thể chơi cờ trực tuyến an toàn nếu phụ huynh làm ba việc ngay từ đầu: tự lập và quản lý tài khoản cho con, tắt hoặc giới hạn trò chuyện với người lạ, và thoả thuận rõ thời gian chơi mỗi ngày. Cờ trực tuyến cho trẻ nhiều đối thủ vừa sức và bài tập phong phú, nhưng nó vẫn là một không gian mạng có người lạ, có tin nhắn và có cảm giác muốn chơi thêm một ván nữa.
Bài này viết cho phụ huynh, kể cả người không biết chơi cờ. Bạn không cần biết quân mã đi thế nào để giữ con an toàn; bạn chỉ cần biết những nút cài đặt nào quan trọng, dấu hiệu nào đáng để ý, và nói chuyện với con ra sao. Phần bảo mật số cho cả gia đình có nhiều bài sâu hơn ở trang AI Bảo Mật.
Cờ trực tuyến cho trẻ: lợi ích thật và rủi ro thật
Lợi ích dễ thấy nhất là luôn có người để chơi. Ở nhiều nơi, trẻ thích cờ nhưng quanh nhà không ai biết chơi, câu lạc bộ thì xa. Trang cờ ghép trẻ với đối thủ gần sức, có bài thế cờ theo cấp độ, có máy để chơi thử khi không muốn gặp người. Với trẻ đã đi học lớp cờ, chơi trực tuyến giúp ôn bài và luyện thêm giữa các buổi học.
Rủi ro cũng có thật. Thứ nhất là trò chuyện: phần lớn trang có khung nhắn tin trong ván và nhắn tin riêng; trẻ có thể gặp lời nói khó nghe, hoặc hiếm hơn nhưng nghiêm trọng hơn, người lớn lạ tìm cách làm quen. Thứ hai là thời gian: ván ngắn nối tiếp ván ngắn, rất dễ ngồi hàng giờ. Thứ ba là cảm xúc: điểm số lên xuống từng ván, trẻ dễ buồn bực và dễ bị cuốn vào việc gỡ.
Không rủi ro nào trong số này là lý do để cấm hẳn. Chúng là lý do để thiết lập đúng ngay từ đầu, rồi nới dần khi con lớn và hiểu chuyện hơn.
Một điều nữa phụ huynh hay bỏ qua: trang cờ dành cho người lớn và ứng dụng cờ làm riêng cho trẻ có cách thiết kế khác nhau. Ứng dụng cho trẻ thường đã khoá sẵn trò chuyện và có bài học theo truyện tranh, nhưng có thể chèn quảng cáo hoặc mời mua thêm. Dù chọn loại nào, hãy tự dùng thử vài ngày trước khi đưa cho con.
Thiết lập tài khoản cho con trong buổi đầu tiên
Ngồi cùng con làm buổi đầu tiên, vừa thiết lập vừa giải thích lý do. Tên mục cài đặt mỗi trang một khác; nếu không tìm thấy, tìm trong phần trợ giúp với từ khoá như "tài khoản trẻ em" hoặc "kiểm soát của phụ huynh".
- Đọc điều kiện độ tuổi của trang. Nhiều trang có quy định riêng cho trẻ dưới một độ tuổi nhất định, hoặc có chế độ dành cho trẻ em. Làm đúng quy định đó.
- Lập tài khoản bằng thư điện tử của phụ huynh, mật khẩu do phụ huynh giữ hoặc lưu trong trình quản lý mật khẩu của gia đình.
- Đặt tên tài khoản trung tính, không có họ tên thật, năm sinh, tên trường, tên lớp. Ảnh đại diện là hình vẽ, không phải ảnh của con.
- Tắt trò chuyện hoặc chỉ cho trò chuyện với bạn bè đã kết bạn; với trẻ nhỏ, tắt hẳn là lựa chọn an toàn nhất. Một số trang có chế độ chỉ cho gửi những câu chào có sẵn.
- Giới hạn ai được gửi lời mời thách đấu và kết bạn, chọn mức chặt nhất.
- Để con gặp người lạ chỉ qua ghép cặp ngẫu nhiên, còn ván riêng thì chỉ nhận lời mời từ người con biết rõ ngoài đời.
- Đặt giới hạn thời gian bằng công cụ của hệ điều hành điện thoại hoặc máy tính bảng, vì không phải trang nào cũng có sẵn tính năng này.
Sau khi thiết lập, chụp lại màn hình các cài đặt quan trọng để lâu lâu so lại, phòng khi con hoặc bản cập nhật của trang làm thay đổi.
Gợi ý mức độ theo lứa tuổi
Bảng dưới là gợi ý để bạn bắt đầu, không phải quy định. Mỗi đứa trẻ một khác; bạn biết con mình hơn ai hết.
| Lứa tuổi | Trò chuyện | Thời gian gợi ý | Vai trò phụ huynh |
|---|---|---|---|
| Dưới 8 tuổi | Tắt hẳn | Một buổi ngắn, có người lớn ngồi cùng | Ngồi cạnh, chơi cùng, thường chơi với máy hoặc bài tập |
| 8–11 tuổi | Tắt, hoặc chỉ với bạn bè quen ngoài đời | Thoả thuận số ván mỗi ngày, ưu tiên cờ nhanh có thời gian dài | Ở trong phòng, xem lại lịch sử ván cùng con mỗi tuần |
| 12–15 tuổi | Có thể mở với bạn bè đã kết bạn | Con tự đặt giới hạn cùng bố mẹ, có ngày nghỉ | Thoả thuận quy tắc, kiểm tra định kỳ, nói chuyện khi có vấn đề |
| Trên 15 tuổi | Con tự quản lý, phụ huynh nhắc rủi ro | Con tự quản lý | Đồng hành, là người con tin để kể khi gặp chuyện |
Ở mọi lứa tuổi, máy tính hoặc máy tính bảng để chơi cờ nên đặt ở phòng chung chứ không ở phòng ngủ đóng cửa, ít nhất là với trẻ dưới mười hai tuổi.
Dấu hiệu cần nói chuyện ngay với con
Phần lớn thời gian trẻ chơi cờ trực tuyến không có gì đáng lo. Nhưng nếu bạn thấy một trong các dấu hiệu sau, hãy dành thời gian nói chuyện, nhẹ nhàng và không trách móc.
- Con giấu màn hình hoặc tắt vội khi bạn đi ngang qua.
- Có người lạ nhắn tin riêng nhiều, khen con quá mức, tặng quà, hỏi ảnh, hỏi địa chỉ hay trường học.
- Có người rủ con chuyển sang ứng dụng nhắn tin khác "cho tiện dạy cờ" hoặc "cho tiện nói chuyện".
- Con bực bội, khóc hoặc mất ngủ sau khi chơi, hoặc chơi lén vào ban đêm.
- Con nhắc đến việc chơi có thưởng tiền, nạp thẻ, mua điểm.
- Con bị đối thủ nói lời xúc phạm và không biết làm gì.
Khi nói chuyện, câu mở đầu nên là "bố mẹ muốn biết để giúp con", không phải "sao con lại". Trẻ kể nhiều hơn khi tin rằng mình sẽ không bị cấm chơi vì đã kể. Nếu có dấu hiệu người lớn lạ tìm cách tiếp cận con, giữ lại bằng chứng, báo cáo qua chức năng chính thức của trang và báo cơ quan chức năng khi cần.
Dạy con ba quy tắc thay vì mười điều cấm
Trẻ khó nhớ một danh sách dài, nhưng nhớ được ba câu ngắn lặp đi lặp lại. Gợi ý ba quy tắc: không cho ai biết tên thật, trường, nhà ở đâu; không đi chơi tiếp ở ứng dụng khác với người quen trên mạng; có gì khiến con thấy lạ hay khó chịu thì kể với bố mẹ, và bố mẹ sẽ không mắng con vì đã kể.
Bạn có thể nhờ chatbot giúp diễn đạt cho hợp lứa tuổi. Ví dụ câu lệnh: "Viết ba quy tắc an toàn khi chơi cờ trên mạng cho một bạn nhỏ tám tuổi, mỗi quy tắc một câu ngắn kèm một ví dụ đời thường, giọng ấm áp, không doạ nạt." Không cần đưa tên con hay thông tin gia đình vào câu lệnh. Đọc lại kết quả và sửa theo cách nói của nhà mình, vì trẻ nghe giọng bố mẹ dễ hơn giọng máy.
Quy tắc chỉ có tác dụng khi được nhắc lại đúng lúc: khi con kể về một người bạn mới quen trên mạng, khi con muốn mở trò chuyện, khi con sắp lên một cấp lớp mới. Đó là những lúc tốt để ngồi xuống và xem lại cài đặt cùng nhau.
Khi con học lớp cờ trực tuyến có giáo viên
Nhiều trẻ học cờ qua lớp trực tuyến, giáo viên giảng bài qua gọi hình và cho bài tập trên trang cờ. Hình thức này tiện, nhưng thêm vài điểm phụ huynh cần để ý. Lớp học nên diễn ra trong nhóm hoặc có phụ huynh biết lịch và có thể ngồi nghe; buổi học một thầy một trò qua gọi hình nên để cửa phòng mở và phụ huynh thỉnh thoảng ghé qua, như một thói quen bình thường chứ không phải sự nghi ngờ.
Kênh liên lạc giữa giáo viên và học sinh nên đi qua phụ huynh hoặc nhóm lớp có phụ huynh tham gia, không nhắn riêng với trẻ. Một giáo viên đàng hoàng sẽ thấy điều này hợp lý. Nếu lớp có ghi hình buổi học, hỏi rõ bản ghi được lưu ở đâu, ai xem được, và có được dùng để quảng bá hay không; bạn có quyền không đồng ý cho dùng hình ảnh của con.
Về chuyên môn, hỏi giáo viên xem con sẽ chơi ván trực tuyến với ai, thể loại thời gian nào, và giáo viên có xem lại ván của con không. Bài tập tốt là bài tập con làm xong được trao đổi lại, không phải con số ván phải chơi mỗi tuần.
Giữ niềm vui chơi cờ, không biến nó thành áp lực
Không dùng điểm để đánh giá con. Điểm xếp hạng của trẻ dao động mạnh theo giấc ngủ, tâm trạng, số ván. So con với bạn bè bằng điểm chỉ tạo áp lực và có thể khiến con tìm cách tránh thua, kể cả bằng cách không chính đáng.
Hỏi về ván cờ, không hỏi về kết quả. Câu "hôm nay con có ván nào thích nhất" mở ra nhiều chuyện hơn câu "hôm nay thắng mấy ván". Trẻ kể về một nước mình nghĩ ra, và đó là lúc bạn khen đúng chỗ.
Cân bằng giữa màn hình và bàn cờ thật. Một ván cờ thật với ông bà, anh chị hay bạn ở câu lạc bộ có những thứ màn hình không cho được: nhìn nét mặt, bắt tay, trò chuyện sau ván. Xen kẽ hai kiểu chơi giúp trẻ giữ được cả niềm vui lẫn phép lịch sự.
Tôn trọng khi con muốn nghỉ. Có giai đoạn trẻ chán cờ. Đừng ép. Nhiều trẻ quay lại sau vài tháng với tâm thế thoải mái hơn, còn ép chơi thì gần như chắc chắn làm trẻ ghét cờ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì có thể bắt đầu chơi cờ trực tuyến?
Không có tuổi cố định. Trước khi chơi trên mạng, trẻ nên biết luật và đã chơi trên bàn cờ thật một thời gian. Với trẻ nhỏ, chơi trực tuyến nên có người lớn ngồi cùng, và cần tuân theo điều kiện độ tuổi mà trang cờ đặt ra.
Có nên cho con chơi cờ với người lạ trên mạng không?
Chơi ván cờ với người lạ được ghép ngẫu nhiên thì rủi ro thấp nếu trò chuyện đã tắt. Rủi ro tăng lên khi có nhắn tin riêng hoặc lời mời kết bạn. Vì thế việc cần quản lý là kênh trò chuyện, không phải bản thân ván cờ.
Con muốn bật trò chuyện để nói chuyện với bạn cùng lớp, nên làm sao?
Nếu trang cho phép, chỉ mở trò chuyện với những người đã kết bạn, và chỉ kết bạn với người con biết ngoài đời. Thoả thuận với con rằng bố mẹ thỉnh thoảng sẽ cùng xem danh sách bạn bè, như một việc bình thường của gia đình.
Mỗi ngày nên cho con chơi bao lâu?
Tuỳ tuổi và tổng thời gian dùng màn hình của con trong ngày. Một cách thực tế là thoả thuận theo số ván thay vì số phút, ưu tiên ván có thời gian dài, và có ngày nghỉ trong tuần. Không chơi ngay trước giờ ngủ.
Con bị người lạ nói lời xúc phạm trong ván, bố mẹ nên làm gì?
Trước hết trấn an con rằng đó không phải lỗi của con. Sau đó dùng chức năng chặn và báo cáo của trang, rồi xem lại cài đặt để tắt trò chuyện trong ván nếu chưa tắt. Đây cũng là dịp tốt để nhắc con quy tắc kể với bố mẹ.
Phụ huynh không biết chơi cờ có giúp con được không?
Được. Phần an toàn, thời gian và cảm xúc không cần biết cờ. Bạn có thể học luật cơ bản cùng con, nhờ con dạy lại, hoặc ngồi cạnh khi con chơi với máy. Trẻ thường rất thích được làm thầy của bố mẹ.