Thể loại thời gian quyết định bạn chơi cờ để giải trí hay để tiến bộ: cờ chớp rèn phản xạ nhưng ít dạy tư duy, cờ nhanh từ 10 phút trở lên là chỗ người mới học được nhiều nhất, cờ chậm và cờ thư cho bạn thời gian tính toán như ván thật. Ký hiệu "3+2" nghĩa là mỗi bên có 3 phút ban đầu và được cộng 2 giây sau mỗi nước mình đi.
Trên các trang cờ trực tuyến, thể loại được chia theo tổng thời gian dự kiến của ván, nhưng ranh giới cụ thể mỗi trang một khác. Bài này giải thích cách đọc ký hiệu, điểm mạnh và giới hạn của từng thể loại, thể loại nào hợp với mục tiêu nào, và cách tự sắp tuần chơi để vừa vui vừa học được thứ gì đó.
Đọc ký hiệu thời gian: phút ban đầu và giây cộng thêm
Hầu hết trang ghi thời gian dưới dạng hai số. Số đầu là phút mỗi bên có khi bắt đầu ván. Số sau là giây được cộng vào đồng hồ của bạn sau mỗi nước bạn đi xong, gọi là thời gian cộng thêm, kiểu cộng này thường được gắn với tên kiện tướng Bobby Fischer, người đã đề xuất nó. Ván "10+0" là mười phút trọn ván, không cộng gì; ván "5+3" là năm phút và mỗi nước được thêm ba giây.
Thời gian cộng thêm thay đổi tính chất ván rất nhiều. Không có nó, người đang thắng về thế cờ vẫn có thể thua vì hết giờ khi đối thủ chỉ việc đi nhanh những nước vô hại. Có vài giây cộng thêm, bạn luôn còn đủ thời gian đi nước dễ trong tàn cuộc, ván cờ được quyết định bởi nước cờ nhiều hơn. Với người mới, nên ưu tiên các thể loại có cộng thêm.
Một số trang còn có kiểu trì hoãn, tức là đồng hồ đứng yên vài giây đầu mỗi nước trước khi bắt đầu chạy; về cảm giác chơi thì gần với cộng thêm. Ngoài ra có thể loại cờ thư, mỗi nước được tính theo ngày chứ không theo phút, bạn đi một nước rồi tắt máy, hôm sau quay lại.
Cách các trang gọi tổng thời gian của ván thường là lấy phút ban đầu cộng với khoảng 40 lần giây cộng thêm, vì một ván trung bình có độ bốn mươi nước. Ví dụ giả định: ván 3+2 được xem như 3 phút cộng 80 giây, khoảng bốn phút rưỡi, nên vẫn nằm trong nhóm cờ chớp ở nhiều nơi.
Bốn nhóm thể loại và chúng rèn được gì
Tên gọi tiếng Anh hay gặp là bullet, blitz, rapid, classical; tiếng Việt quen gọi cờ siêu chớp, cờ chớp, cờ nhanh và cờ chậm. Ranh giới trong bảng là mức thường gặp, mỗi trang đặt hơi khác.
| Nhóm | Thời gian thường gặp | Rèn được gì | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Siêu chớp (bullet) | dưới 3 phút | phản xạ chuột, nhận ra mẫu thế quen | thắng thua do đồng hồ nhiều hơn do nước cờ; hầu như không học được gì mới |
| Cờ chớp (blitz) | từ 3 đến dưới 10 phút | trực giác, khai cuộc quen tay, xử lý áp lực | không đủ thời gian tính kỹ; dễ hình thành thói quen đi theo cảm giác |
| Cờ nhanh (rapid) | từ 10 đến khoảng 60 phút | cân nhắc kế hoạch, tính vài nước chắc chắn, kiểm tra nước đi của đối thủ | mỗi ván tốn thời gian, khó chơi nhiều ván một buổi |
| Cờ chậm và cờ thư | trên 60 phút hoặc tính theo ngày | tính toán sâu, phân tích như ván giải | cần kỷ luật để quay lại đi nước; ván kéo dài nhiều ngày |
Không thể loại nào "tốt hơn". Câu hỏi đúng là bạn đang chơi để làm gì hôm nay: thư giãn mười phút trong giờ nghỉ, hay muốn tiến bộ trong ba tháng tới.
Người mới nên bắt đầu ở đâu
Bắt đầu với cờ nhanh từ 10 phút, tốt nhất có cộng thêm. Ví dụ 10+5 hoặc 15+10. Đủ thời gian để mỗi nước bạn tự hỏi ba câu: đối thủ vừa đe doạ gì, quân nào của mình đang bị bỏ trống, nước mình định đi có để mất gì không. Thói quen này là nền móng mà cờ chớp không cho bạn xây.
Đừng để cờ siêu chớp thành thể loại chính. Một phút mỗi ván rất vui và rất dễ nghiện, nhưng ở đó bạn không có thời gian nhìn thấy vì sao mình thua. Nhiều người chơi hàng nghìn ván siêu chớp mà sức cờ ở ván chậm gần như đứng yên.
Dùng cờ thư để học khai cuộc và tính toán. Mỗi nước có cả ngày, bạn được phép mở sách hoặc tài liệu khai cuộc nếu luật trang cho phép, nhưng không được dùng máy phân tích. Đây là cách luyện tính toán không áp lực, rất hợp người lớn bận rộn.
Cờ chớp để làm quen thế cờ khi đã có nền. Khi bạn đã ít mất quân không công, vài ván cờ chớp mỗi tuần giúp các mẫu khai cuộc và chiến thuật quen thuộc chạy nhanh hơn trong đầu. Coi nó là bài tập phụ, không phải bữa chính.
Quản lý đồng hồ: kỹ năng riêng của cờ trực tuyến
Ở ván chậm ngoài đời, nhiều người chưa bao giờ hết giờ. Trên mạng, hết giờ là lý do thua phổ biến bậc nhất ở người chơi phong trào. Cách đơn giản nhất là chia thời gian theo giai đoạn: khai cuộc đi nhanh bằng những nước bạn đã quen, dành phần lớn thời gian cho trung cuộc khi thế cờ trở nên phức tạp, và luôn giữ lại một khoản dự phòng cho tàn cuộc.
Ví dụ giả định với ván 10+0: mười nước đầu không quá hai phút, từ nước 11 đến 30 dùng khoảng năm phút, giữ ít nhất ba phút cho phần còn lại. Nếu đến nước 20 mà đồng hồ chỉ còn hai phút, đó là tín hiệu bạn đã suy nghĩ quá lâu ở những nước không đáng.
Một thói quen tốn thời gian hơn bạn tưởng là nghĩ lại một nước đã quyết. Khi đã tính xong và chọn được, hãy đi. Nếu có hai nước ngang nhau và bạn không phân biệt được sau một phút, hãy chọn nước an toàn hơn rồi đi tiếp; ván nhanh thưởng cho quyết định đủ tốt, không thưởng cho quyết định hoàn hảo.
Tính năng đi trước nước (premove), tức là đặt sẵn nước đi trước khi đối thủ đi, hữu ích ở cờ chớp khi chỉ còn vài giây. Nhưng nó cũng là cái bẫy: bạn đi trước một nước bắt quân mà đối thủ lại đổi ý, kết quả là mất quân hậu. Ở cờ nhanh và cờ chậm, nên tắt hẳn tính năng này.
Sắp lịch chơi một tuần cho người bận
Dưới đây là một gợi ý cho người đi làm hoặc đi học, mỗi ngày chỉ có 20 đến 40 phút cho cờ. Bạn sửa theo nhịp của mình, nhưng giữ tỉ lệ: phần lớn thời gian cho ván có đủ thời gian suy nghĩ.
- Ba buổi trong tuần: mỗi buổi một ván cờ nhanh 15+10, xong ván dành mười phút xem lại các nước quan trọng trước khi mở máy phân tích.
- Hai buổi trong tuần: 15 phút giải thế cờ chiến thuật, rồi hai đến ba ván cờ chớp 5+3 để thả lỏng.
- Một ván cờ thư chạy nền: mỗi tối đi một hai nước, dùng nó để tập tính toán chậm rãi.
- Một ngày nghỉ hẳn: không chơi ván xếp hạng; nếu nhớ cờ thì chơi một ván không xếp hạng với bạn bè hoặc xem lại ván cũ.
- Giới hạn cứng cho cờ siêu chớp: nếu thích, đặt trần năm ván một ngày và dừng ngay khi thua hai ván liền.
Bạn có thể nhờ chatbot biến lịch này thành bảng theo dõi đơn giản, ví dụ: "Lập giúp bảng theo dõi bốn tuần, mỗi ngày có ô ghi thể loại đã chơi, số ván, một điều học được. Không cần tính điểm." Nhớ rằng bảng chỉ có ích khi bạn thật sự ghi vào.
Điện thoại hay máy tính, mạng chập chờn thì chọn gì
Thể loại càng ngắn, thiết bị càng quan trọng. Ở cờ siêu chớp, nửa giây trễ do mạng hoặc do ngón tay bấm nhầm ô trên màn hình nhỏ đủ để thua ván. Nếu bạn chủ yếu chơi trên điện thoại, đặc biệt là trên xe buýt hay ở nơi sóng yếu, hãy chọn cờ nhanh có cộng thêm hoặc cờ thư; đó là những thể loại ít bị thiết bị quyết định thay bạn.
Bật xác nhận nước đi khi chơi trên điện thoại. Nhiều ứng dụng có tuỳ chọn hỏi lại trước khi gửi nước. Ở cờ nhanh và cờ thư, vài giây xác nhận không đáng gì nhưng cứu bạn khỏi những nước trượt tay, nhất là khi phong cấp tốt mà màn hình tự chọn nhầm quân.
Mạng rớt giữa ván không phải lúc nào cũng được bỏ qua. Phần lớn trang cho một khoảng thời gian chờ kết nối lại, quá thời hạn thì tính thua hoặc tính hoà tuỳ thế cờ và luật từng nơi. Nếu mạng nhà bạn hay chập chờn vào giờ cao điểm, đừng chơi ván xếp hạng ngắn vào giờ đó.
Tắt thông báo khác khi vào ván. Một tin nhắn bật lên che góc bàn cờ là chuyện nhỏ ở ván 30 phút, nhưng là thảm hoạ ở ván ba phút. Chế độ tập trung của điện thoại hoặc máy tính giải quyết việc này chỉ bằng một lần bấm.
Trẻ em và người lớn tuổi nên chơi thể loại nào
Với trẻ em mới học, cờ nhanh từ 10 phút trở lên có cộng thêm là lựa chọn hợp lý nhất: trẻ có thời gian suy nghĩ, ít bị hoảng khi đồng hồ chạy, và không hình thành thói quen bấm chuột vội. Cờ siêu chớp kích thích mạnh và dễ khiến trẻ chơi liên tục hàng giờ; phụ huynh nên đặt giới hạn rõ, và nói chuyện với con về việc dừng sau một số ván thay vì dừng khi "gỡ lại được".
Với người lớn tuổi chơi cờ để giải trí và giữ thói quen suy nghĩ, cờ thư và cờ chậm thường dễ chịu hơn: không phải thao tác chuột nhanh, mắt không phải dõi đồng hồ liên tục, có thể chơi trên máy tính bảng với chữ to. Nhiều người lớn tuổi quen bàn cờ thật cũng thích chơi ván cờ thư với con cháu ở xa, mỗi ngày một nước như một cách trò chuyện.
Dù ở độ tuổi nào, nếu sau một buổi chơi bạn thấy bực bội nhiều hơn vui, hãy thử đổi sang thể loại dài hơn trước khi kết luận là "không hợp với cờ trực tuyến". Phần lớn cảm giác căng thẳng đến từ đồng hồ, không đến từ cờ.
Câu hỏi thường gặp
Ván 3+2 và 5+0 ván nào nhanh hơn?
Ván 3+2 được nhiều trang ước tính khoảng bốn phút rưỡi, ván 5+0 là năm phút, nên chúng gần nhau. Nhưng cảm giác rất khác: với 3+2 bạn không bao giờ bị kẹt ở tàn cuộc vì luôn được cộng giây, còn 5+0 thì nước cuối cùng có thể là cuộc đua đồng hồ.
Có nên chơi cờ chớp để lên trình nhanh hơn vì được chơi nhiều ván?
Số ván nhiều không bù được chất lượng suy nghĩ. Cờ chớp giúp củng cố những gì bạn đã biết, nhưng việc học cái mới diễn ra khi bạn có thời gian tính và khi bạn xem lại ván. Người mới thường tiến bộ nhanh hơn với ít ván cờ nhanh kèm xem lại.
Cờ thư có được tra sách khai cuộc không?
Nhiều trang cho phép tra sách và cơ sở dữ liệu ván cờ khi chơi cờ thư, nhưng cấm dùng máy phân tích hay nhờ người khác. Luật mỗi trang mỗi khác, nên đọc mục luật chơi trước khi bắt đầu để khỏi vi phạm vô tình.
Vì sao điểm cờ chớp của mình thấp hơn cờ nhanh nhiều?
Hai thể loại đo những kỹ năng khác nhau và có hai hồ người chơi khác nhau. Người tính toán chắc nhưng chậm thường có điểm cờ nhanh cao hơn; người phản xạ tốt thì ngược lại. Chênh vài trăm điểm là bình thường, không có nghĩa là bạn chơi kém đi.
Có nên tắt tính năng đi trước nước không?
Ở cờ siêu chớp và cờ chớp, đi trước nước giúp tiết kiệm từng giây ở tàn cuộc, nên nhiều người giữ lại. Ở cờ nhanh và cờ chậm, nó chủ yếu gây sai lầm ngớ ngẩn khi đối thủ đi khác dự đoán, nên tắt đi là an toàn hơn.
Mỗi ngày nên chơi bao nhiêu ván?
Không có con số chung. Một gợi ý thực tế là dừng khi bạn không còn muốn xem lại ván vừa chơi, hoặc khi đã thua hai ván liên tiếp. Với cờ nhanh, một đến ba ván kèm xem lại thường có ích hơn mười ván liền mạch.