Người chơi cờ tướng thường dùng một thang điểm tham khảo để so sánh quân: xe khoảng 9 điểm, pháo khoảng 4,5, mã khoảng 4, sĩ và tượng mỗi quân khoảng 2, tốt khoảng 1 khi chưa qua sông và khoảng 2 khi đã qua sông. Các con số này khác nhau đôi chút giữa các sách, và không phải luật; chúng chỉ giúp bạn ước lượng nhanh khi phải quyết định có đổi quân hay không.
Bài này giải thích vì sao mỗi quân có giá trị như vậy, vì sao pháo thường được đánh giá cao ở đầu ván còn mã có ích hơn ở cuối ván, những trường hợp con số đánh lừa bạn, và cách dùng máy phân tích để học cảm giác đổi quân thay vì chỉ cộng trừ điểm.
Thang điểm tham khảo và lý do đằng sau
Bảng dưới là một thang điểm hay gặp trong tài liệu dạy cờ tướng. Cột lý do quan trọng hơn cột điểm: hiểu vì sao một quân mạnh giúp bạn biết khi nào nó mạnh hơn hay yếu hơn con số.
| Quân | Điểm tham khảo | Vì sao |
|---|---|---|
| Xe | Khoảng 9 | Đi xa theo hàng và cột, không cần ngòi, không bị cản chân, tấn công và phòng thủ đều mạnh |
| Pháo | Khoảng 4,5 | Ăn quân từ xa qua ngòi; mạnh khi bàn cờ đông quân vì dễ có ngòi |
| Mã | Khoảng 4 | Đi tới mọi điểm, không cần ngòi; bị cản chân khi bàn cờ đông, linh hoạt hơn khi bàn cờ thưa |
| Sĩ | Khoảng 2 | Chỉ ở trong cung, không tấn công được, nhưng che tướng rất hiệu quả |
| Tượng | Khoảng 2 | Không qua sông, chủ yếu phòng thủ; bị cản mắt khi có quân đứng ở điểm giữa đường chéo |
| Tốt chưa qua sông | Khoảng 1 | Chỉ đi thẳng một bước, ít ảnh hưởng |
| Tốt đã qua sông | Khoảng 2 | Đi được thêm sang ngang, có thể ép vào cung đối phương |
Tướng không có điểm vì mất tướng là thua. Một số sách cho pháo và mã bằng nhau, một số cho xe 10 điểm; khác biệt nhỏ như vậy không quan trọng bằng việc bạn hiểu giá trị của quân thay đổi theo thế cờ. Một xe bị kẹt ở góc, không ra được, lúc đó có giá trị thấp hơn nhiều so với con số trên giấy.
Pháo mạnh đầu ván, mã mạnh cuối ván: hiểu cho đúng
Người chơi cờ tướng hay nhắc một nhận xét: đầu ván pháo có ích hơn mã, cuối ván mã có ích hơn pháo. Lý do nằm ở cách hai quân di chuyển. Đầu ván, bàn cờ đông quân, pháo dễ tìm ngòi để ăn và để chiếu, trong khi mã hay bị cản chân bởi chính quân mình và quân đối phương. Cuối ván, bàn cờ thưa, pháo khó có ngòi, còn mã được tự do nhảy tới mọi điểm.
Nhận xét này đúng như một xu hướng, không phải quy luật tuyệt đối. Có những thế cuối ván mà pháo có ngòi sẵn từ sĩ của chính mình hoặc quân của đối phương, và vẫn rất mạnh. Có những thế đầu ván mà mã đã tới được điểm tốt ở giữa bàn, mạnh hơn hẳn một pháo đang đứng chỗ không có việc gì làm.
Ứng dụng thực tế: khi đang ở cuối trung cuộc và phải chọn đổi pháo hay đổi mã, nhận xét này nghiêng về giữ mã nếu bạn định chơi tàn cục dài. Nhưng trước khi quyết, hãy nhìn thế cụ thể: quân nào của bạn đang hoạt động tốt hơn, quân nào của đối phương đang gây phiền cho bạn nhiều hơn. Thường thì giữ quân đang làm việc và đổi lấy quân đang làm việc của đối phương là lựa chọn đúng hơn là theo một câu nói chung.
Bốn trường hợp con số đánh lừa bạn
Đổi hai quân nhẹ lấy một xe. Theo điểm, hai quân nhẹ, ví dụ mã cộng pháo, khoảng 8,5 điểm, gần bằng một xe. Trong thực tế, kết quả phụ thuộc rất nhiều vào thế: hai quân nhẹ phối hợp tốt có thể mạnh hơn một xe đơn độc, nhưng nếu chúng rời rạc thì xe linh hoạt hơn. Đây là quyết định nên để máy giúp kiểm khi xem lại.
Mất sĩ tượng khi tướng đang bị tấn công. Sĩ tượng chỉ có khoảng 2 điểm, nhưng khi đối phương còn xe pháo mã gần cung, mất một sĩ có thể dẫn tới thế sát. Lúc đó giá trị thật của sĩ lớn hơn nhiều so với con số.
Tốt sắp vào cung. Một tốt đã qua sông, tiến gần cung đối phương, phối hợp với xe hoặc mã, có thể quan trọng hơn một quân nhẹ đang đứng xa. Điểm 2 của tốt qua sông là con số trung bình, tốt ở vị trí tốt có giá trị cao hơn hẳn.
Quân bị ghim hoặc bị kẹt. Một xe bị ghim với tướng không đi được, một mã bị cản chân hết các hướng, giá trị thực tế gần như bằng không cho tới khi được giải phóng. Đếm điểm mà không nhìn trạng thái quân là sai lầm phổ biến.
Quyết định đổi quân theo từng bước
Thay vì chỉ cộng trừ điểm, bạn có thể tự hỏi một chuỗi câu ngắn trước mỗi lần đổi quân. Sau một thời gian, chuỗi câu này trở thành phản xạ.
- Đổi xong, ai được lợi về số điểm theo thang tham khảo. Nếu chênh nhiều, đó là lợi thế rõ, nếu bằng nhau, xét tiếp các bước sau.
- Quân mình đổi đi đang làm việc hay đang đứng không. Đổi một quân đang đứng không lấy một quân đang hoạt động của đối phương thường có lợi.
- Sau khi đổi, tướng của bên nào an toàn hơn. Đổi mà làm cung mình hở là đổi xấu dù điểm có lợi.
- Sau khi đổi, ván cờ sẽ về kiểu tàn cục nào. Nếu đang hơn, tàn cục đơn giản thường có lợi cho bạn; nếu đang kém, nên giữ nhiều quân để còn cơ hội phức tạp hoá.
- Đối phương có nước nào chen giữa chuỗi đổi không, chẳng hạn chiếu trước rồi mới ăn lại, làm chuỗi đổi khác hẳn dự tính.
- Nếu vẫn phân vân, chọn nước giữ thế ổn định, rồi đánh dấu thời điểm đó để kiểm bằng máy sau ván.
Bước cuối là quan trọng nhất cho việc học. Khi xem lại, mở máy ở đúng thời điểm bạn đã phân vân, xem máy đánh giá thế trước và sau khi đổi. Nếu đánh giá thay đổi nhiều theo hướng bất lợi, tìm xem bạn đã bỏ qua câu hỏi nào trong chuỗi ở trên.
Máy phân tích đánh giá thế cờ không chỉ bằng điểm quân
Phần mềm cờ tướng hiện nay đánh giá thế cờ bằng nhiều yếu tố cùng lúc: số quân, vị trí từng quân, độ an toàn của tướng, mức hoạt động, khả năng tấn công. Các máy mạnh dùng mạng nơ-ron học từ rất nhiều ván, nên đánh giá của chúng gói gọn những thứ mà thang điểm tay không thể hiện. Vì vậy đôi khi máy đánh giá một bên đang kém quân nhưng vẫn có lợi, vì quân còn lại đang ở vị trí tấn công mạnh.
Con số máy đưa ra thường là đánh giá ưu thế, đơn vị tương tự như điểm quân nhưng không hoàn toàn quy đổi được. Người chơi phong trào nên đọc nó như một xu hướng: dương lớn là đỏ có lợi rõ, gần bằng không là cân bằng, âm lớn là đen có lợi rõ. Các phần mềm khác nhau có thang hiển thị khác nhau, nên kiểm tài liệu của phần mềm bạn đang dùng.
Cách học hữu ích là so cảm nhận của mình với máy. Trước khi bật máy, tự ước lượng bên nào hơn và hơn bao nhiêu theo thang điểm tay, rồi mới xem máy. Những lần hai đánh giá lệch nhau nhiều là những lần đáng tìm hiểu nhất: máy đang thấy điều gì về vị trí hay an toàn tướng mà bạn chưa thấy. Nếu muốn giải thích bằng lời, có thể hỏi chatbot về nguyên tắc chung, nhưng đừng để chatbot thay máy đánh giá thế cụ thể.
Một ví dụ giả định: đổi pháo lấy mã ở cuối trung cuộc
Ví dụ giả định sau giúp bạn thấy chuỗi câu hỏi ở trên vận hành ra sao. Bên đỏ còn hai xe, một pháo, một mã, đủ sĩ tượng; bên đen còn hai xe, một pháo, một mã, thiếu một tượng. Pháo đỏ có thể ăn mã đen, và pháo đen sẽ ăn lại pháo đỏ. Theo thang điểm, đây là đổi gần như ngang: pháo khoảng 4,5 lấy mã khoảng 4.
Nhìn kỹ hơn: mã đen đang đứng ở điểm sát cung đỏ, gây sức ép thường trực, còn pháo đỏ thì đang đứng ở hàng sau, ít việc. Đổi một quân ít việc lấy một quân đang gây nguy hiểm là có lợi về thế. Sau khi đổi, ván cờ còn hai xe cộng một quân nhẹ mỗi bên, và đen thiếu một tượng, nên cung đen yếu hơn. Nếu đỏ định chơi tàn cục dài, còn lại mã thì đó là quân có ích hơn khi bàn cờ thưa.
Ba lý do cùng nghiêng về một hướng, nên nước đổi hợp lý dù điểm gần như ngang. Nhưng trước khi đi, đỏ vẫn phải kiểm câu hỏi cuối cùng: đen có nước nào chen giữa không, chẳng hạn không ăn lại ngay mà chiếu trước. Nếu có, chuỗi đổi khác hẳn. Sau ván, bày lại thế này trên máy để xem đánh giá trước và sau khi đổi có khớp với suy luận không.
Thí quân: khi nào bỏ điểm để lấy thế
Thí quân là chủ động để mất quân, đổi lại một lợi ích khác: mở đường tấn công, kéo quân phòng thủ của đối phương khỏi vị trí, tranh nhịp để ra quân. Thang điểm cho bạn biết mình đang trả bao nhiêu; câu hỏi là thứ nhận về có đáng không. Thí một tốt để mở cột cho xe thường rẻ; thí một xe thì chỉ nên làm khi đã tính được đòn chiếu hết hoặc thắng lại nhiều hơn.
Người chơi phong trào hay rơi vào hai thái cực. Một là không bao giờ thí, giữ khư khư từng quân, dẫn tới bỏ lỡ những đòn tấn công rõ ràng. Hai là thí bừa với hy vọng đối phương đi sai, thắng được người mới nhưng thua người chắc tay. Cách cân bằng là chỉ thí khi bạn diễn đạt được bằng lời mình nhận lại gì, và kiểm được ít nhất vài nước sau đó.
Sau mỗi ván có nước thí, xem lại bằng máy. Nếu máy đồng ý nước thí, ghi lại thế đó như một mẫu để dùng lại. Nếu máy cho thấy đối phương lẽ ra phản được, tìm nước phản đó và hiểu vì sao bạn không thấy. Theo thời gian, bạn sẽ có cảm giác về giá trị của nhịp và vị trí, thứ mà thang điểm không ghi lại được.
Câu hỏi thường gặp
Xe trong cờ tướng đáng bao nhiêu điểm?
Theo thang tham khảo hay gặp, xe khoảng 9 điểm, một số sách cho 10. Xe là quân mạnh nhất vì đi xa theo hàng và cột, không cần ngòi, không bị cản chân. Giá trị thực tế giảm nhiều nếu xe bị kẹt ở góc hoặc bị ghim.
Pháo và mã quân nào mạnh hơn?
Hai quân có giá trị gần nhau, thang tham khảo thường cho pháo nhỉnh hơn một chút. Xu hướng chung là pháo có ích hơn khi bàn cờ đông quân vì dễ có ngòi, mã có ích hơn khi bàn cờ thưa. Thế cụ thể vẫn là yếu tố quyết định.
Có nên đổi hai quân nhẹ lấy một xe không?
Theo điểm, hai quân nhẹ gần bằng một xe, nên kết quả phụ thuộc thế cờ. Hai quân nhẹ phối hợp tốt và tướng đối phương thiếu sĩ tượng thì có thể có lợi; nếu chúng rời rạc thì xe thường linh hoạt hơn. Nên kiểm những quyết định này bằng máy khi xem lại ván.
Vì sao tốt qua sông lại được tính nhiều điểm hơn?
Tốt chưa qua sông chỉ đi thẳng một bước. Sau khi qua sông, tốt đi được thêm sang ngang, khống chế nhiều điểm hơn và có thể tiến vào cung đối phương. Đến tàn cục, một tốt qua sông có thể quyết định thắng hay hoà.
Điểm máy phân tích hiển thị có phải điểm quân không?
Không hoàn toàn. Máy đánh giá thế cờ bằng nhiều yếu tố như vị trí, độ an toàn của tướng, mức hoạt động của quân, nên con số là ước lượng ưu thế chung. Đơn vị gần giống điểm quân nhưng không quy đổi trực tiếp được, và mỗi phần mềm hiển thị theo thang riêng.
Sĩ tượng chỉ 2 điểm, có nên đổi để lấy tốt?
Thường là không, nhất là khi đối phương còn quân tấn công gần cung. Sĩ tượng là lá chắn cho tướng, và ở tàn cục, đủ sĩ tượng thường giúp bên yếu giữ hoà. Giá trị thật của chúng lúc tướng bị đe doạ lớn hơn nhiều so với con số.