Bình phong mã là cách bên đen đáp lại pháo đầu bằng việc lên cả hai mã ở hai bên, ghi là M8.7 và M2.3, để hai mã cùng che tốt giữa và giữ cột giữa đứng vững. Tên gọi lấy hình ảnh tấm bình phong che trước nhà: hai mã đứng đối xứng như hai cánh che chắn cho trung tâm. Đây là phương án phòng thủ được dạy sớm nhất cho người học cờ tướng, vì nó dễ hiểu và chịu được nhiều kiểu tấn công khác nhau.
Bài này giải thích vì sao hai mã che được tốt giữa, thứ tự các nước tiếp theo của bên đen, những hướng tấn công bên đỏ thường dùng, các điểm yếu cần canh, và cách luyện bình phong mã với phần mềm để hiểu thay vì chỉ thuộc lòng.
Vì sao hai mã che được tốt giữa
Sau khi bên đỏ đi P2-5, pháo đỏ nhìn thẳng xuống cột giữa. Giữa pháo đỏ và tướng đen có tốt giữa của đỏ và tốt giữa của đen. Nếu tốt giữa đen bị ăn mà không ai ăn lại được, bên đỏ được lợi cả quân lẫn thế. Mã đen khi lên tới điểm cột bảy hoặc cột ba ở hàng thứ ba tính từ phía đen sẽ khống chế đúng điểm tốt giữa đang đứng, vì từ đó đi một bước thẳng một bước chéo là tới tốt giữa.
Khi cả hai mã cùng lên, tốt giữa được bảo vệ hai lần. Pháo đỏ muốn ăn tốt giữa sẽ bị mã ăn lại, nên bên đỏ không thể dùng cách đơn giản đó. Bên đỏ phải ra thêm quân, đưa xe hoặc mã vào phối hợp, và điều này cho bên đen thời gian ra quân của mình.
Ngoài việc che tốt giữa, hai mã đứng ở vị trí này còn rất linh hoạt: chúng có thể nhảy tiếp lên phía trước khi tốt ba hoặc tốt bảy mở đường, hoặc lùi về giữ cung khi cần. Đó là lý do bình phong mã không chỉ là thế thủ thụ động mà còn là nền để phản công. Người chơi phong trào thường nhầm bình phong mã với việc ngồi chờ, trong khi những ván đi bình phong mã tốt nhất lại là những ván bên đen phản công đúng lúc.
Các nước đầu điển hình của bên đen
Dưới đây là trình tự thường gặp trong sách cờ, không phải trình tự bắt buộc. Thứ tự giữa các nước có thể đảo tuỳ cách bên đỏ đi.
- Đáp P2-5 bằng M8.7: lên mã thứ nhất, bảo vệ tốt giữa ngay lập tức.
- Sau khi bên đỏ lên mã, đen ra xe X9-8: xe chiếm cột vừa trống, nhìn xuống phía đỏ.
- Lên mã thứ hai M2.3: hoàn thành thế bình phong, tốt giữa được hai mã che.
- Đẩy tốt ba hoặc tốt bảy lên một bước khi cần mở đường cho mã đi tiếp, đồng thời chặn bớt đường của xe đỏ.
- Ra xe còn lại và bố trí pháo: pháo có thể đứng ở bờ sông để chặn xe đỏ, hoặc lùi về hỗ trợ phòng thủ cung tuỳ thế.
- Khi các quân đã ra đủ, chọn một cánh để phản công thay vì đứng chờ đỏ tấn công.
Điều người mới hay quên là ra xe. Bình phong mã đã đảm bảo phần phòng thủ trung tâm, nên nếu hai xe đen còn nằm ở góc sau mười nước, bên đen tự biến một thế vững thành một thế bị động. Ra xe sớm và đặt xe lên cột mở là chìa khoá để bình phong mã đứng chắc.
Các hướng tấn công bên đỏ thường dùng và cách đáp
Vì bình phong mã quá phổ biến, bên đỏ có nhiều hướng chuẩn bị riêng để đối phó. Bảng dưới nêu tinh thần chung của các hướng hay gặp ở ván phong trào, đủ để bạn nhận ra khi gặp.
| Hướng của bên đỏ | Đỏ nhắm vào đâu | Bên đen nên chú ý |
|---|---|---|
| Xe qua hà | Đưa xe sang sông sớm, gây sức ép lên mã và tốt cánh của đen | Giữ vị trí mã, không để mã bị ghim; chuẩn bị đuổi xe bằng pháo hoặc tốt |
| Ngũ thất pháo | Đưa pháo thứ hai sang cột bảy, nhắm vào mã cánh bên đó | Canh mã cột ba của đen, tránh để mã bị pháo ghim với xe phía sau |
| Tấn công bằng tốt giữa | Đẩy tốt giữa đỏ lên để mở cột giữa | Không vội ăn; đếm số quân che và tấn công trên cột giữa trước khi đổi |
| Ra quân chậm, chuẩn bị kỹ | Đỏ không vội tấn công, xây thế trước | Đây là lúc bên đen chủ động phản công một cánh |
Tên gọi các hướng này có trong nhiều sách cờ Việt Nam, nhưng mỗi hướng có rất nhiều biến nhánh. Với người chơi phong trào, điều đáng học là nhận ra bên đỏ đang đi hướng nào, rồi nhớ điểm yếu bên mình cần canh trong hướng đó. Phần biến chi tiết học dần qua việc xem lại ván với máy.
Bốn điểm yếu của bình phong mã cần canh
Mã bị ghim. Mã đen đứng trước xe hoặc tướng trên cùng một đường thì pháo hoặc xe đỏ có thể ghim nó, khiến mã không dám rời đi. Một mã bị ghim tương đương mất một quân phòng thủ. Khi thấy xe đỏ chuẩn bị đứng sau mã của mình theo đường dọc hoặc ngang, hãy tính trước cách gỡ.
Chân mã bị cản. Mã cần điểm trước mặt trống để đi tiếp. Nếu tốt của chính mình hoặc quân đỏ đứng ở đó, mã không nhảy lên được. Đây là lý do bên đen thường đẩy tốt ba hoặc tốt bảy lên một bước sớm.
Cột giữa bị mở đột ngột. Nếu hai bên đổi tốt giữa, cột giữa mở ra và pháo đỏ có thể chiếu thẳng vào tướng đen. Trước khi đồng ý đổi ở cột giữa, kiểm xem sĩ tượng của bạn đã ở vị trí che chắn chưa.
Xe ra muộn. Như đã nói, đây là điểm yếu do người chơi tạo ra chứ không phải do thế cờ. Thế bình phong mã chậm mà xe lại chậm nữa thì bên đỏ có đủ thời gian xây đòn.
Luyện bình phong mã với máy phân tích
Máy cờ tướng giúp bạn thấy nhanh nước nào giữ thế tốt, nước nào làm thế xấu đi. Nhưng để học bình phong mã thật sự, nên dùng máy theo cách có chủ đích:
- Bày thế sau sáu đến tám nước bình phong mã điển hình, cho máy cầm bên đỏ ở mức vừa phải, bạn cầm bên đen chơi tiếp; lặp lại nhiều lần với cùng một thế để thấy các kiểu tấn công khác nhau.
- Sau mỗi ván tập, mở phần đánh giá ở đúng những nước bạn đã do dự, xem máy chọn gì, rồi tự tìm lý do trước khi đọc giải thích.
- Ghi lại các thế mà bạn hay bị ép, ví dụ khi xe đỏ qua hà sớm, và dành riêng một buổi chỉ luyện thế đó.
- Hỏi chatbot ý đồ bằng lời, chẳng hạn: Trong cờ tướng, giải thích ngắn vì sao bên đen trong thế bình phong mã thường đẩy tốt bảy lên một bước, và điểm yếu nào xuất hiện nếu đẩy quá sớm. Mọi nước cụ thể chatbot đưa ra cần bày lại trên máy để kiểm.
- Đừng bật thanh đánh giá trong lúc đang chơi ván tập; nhìn con số liên tục khiến bạn đoán theo máy thay vì tự nghĩ.
Mục tiêu của luyện tập là hiểu kế hoạch, không phải nhớ đúng nước của máy. Máy mạnh hơn người rất nhiều, nên những nước nó chọn đôi khi dựa trên tính toán quá sâu để người chơi phong trào áp dụng. Hãy ưu tiên các nước mà bạn giải thích được bằng lời.
Khi nào nên chọn cách đáp khác thay cho bình phong mã
Bình phong mã hợp với người muốn một thế vững và chịu được ván dài. Nếu bạn thích những ván giao tranh sớm, nơi cả hai bên cùng tấn công cột giữa, thuận pháo hoặc nghịch pháo sẽ cho kiểu ván đó, đổi lại bạn phải tính toán chính xác hơn ngay từ những nước đầu. Không có cách đáp nào đúng cho mọi người; điều nên tránh là chọn một cách đáp chỉ vì thấy người khác dùng, trong khi kiểu ván nó tạo ra không hợp với cách bạn nghĩ.
Một dấu hiệu cho thấy bạn nên thử thêm cách khác: bạn thường thua theo cùng một kịch bản, chẳng hạn bị xe đỏ qua hà ép mã rồi mất quân, và dù đã luyện nhiều lần vẫn thấy thế đó khó chịu. Khi ấy, thay vì bỏ hẳn bình phong mã, bạn có thể giữ nó làm phương án chính và học thêm một phương án phụ để dùng khi gặp đối thủ quen đánh hướng đó.
Trước khi đổi, nên xem lại các ván thua bằng máy phân tích để chắc lỗi nằm ở khai cuộc. Rất nhiều ván bình phong mã thua ở trình độ phong trào thực ra hỏng ở trung cuộc, khi bên đen bỏ lỡ thời điểm phản công hoặc để xe nằm im quá lâu. Trong trường hợp đó, đổi khai cuộc không giải quyết được gì; luyện kế hoạch sau khai cuộc mới là việc cần làm.
Bình phong mã trong ván phong trào: chơi chắc rồi phản công
Ở các giải phong trào, bình phong mã giúp bên đen tránh được những đòn nhanh ở cột giữa mà người mới hay gặp khi đi tuỳ hứng. Điều này đặc biệt có ích khi bạn gặp đối thủ thích đánh nhanh, tấn công dồn dập ngay từ đầu. Một thế phòng thủ vững cho bạn thời gian ra quân, và khi đối thủ dồn quân quá sớm, các mã đang đứng sẵn ở trung tâm là quân phản công đầu tiên.
Tuy vậy, bình phong mã không phải tấm khiên làm sẵn. Ván cờ đứng vững hay không phụ thuộc vào việc bạn ra xe đúng lúc, giữ mã không bị ghim, và nhận ra thời điểm bên đỏ đã dồn hết quân về một phía. Sau thời điểm đó, cánh bên kia của đỏ thường trống, và đó là nơi bạn nên chuyển xe sang.
Một thói quen tốt cho người đi bình phong mã: sau khi khai cuộc xong, tự hỏi ba câu. Tướng của mình có an toàn không. Xe nào của mình chưa hoạt động. Cánh nào của đối phương đang trống. Ba câu này giúp bạn chuyển từ phòng thủ sang phản công một cách có kế hoạch, thay vì đợi bên đỏ đi sai.
Câu hỏi thường gặp
Bình phong mã là gì?
Bình phong mã là thế khai cuộc mà bên đen lên cả hai mã ở hai bên, thường ghi là M8.7 và M2.3, để cùng bảo vệ tốt giữa trước pháo đầu của bên đỏ. Hai mã đứng đối xứng giống tấm bình phong che trung tâm, nên có tên như vậy.
Vì sao bình phong mã hợp với người mới?
Vì ý đồ dễ hiểu: hai mã che tốt giữa, sau đó ra xe và tìm cơ hội phản công. Thế này chịu được nhiều kiểu tấn công khác nhau của pháo đầu, nên người mới ít bị thua nhanh ở cột giữa như khi đi tuỳ hứng.
Bình phong mã có điểm yếu gì?
Mã dễ bị ghim nếu đứng trước xe hoặc tướng, chân mã có thể bị cản, và cột giữa có thể bị mở đột ngột khi đổi tốt. Điểm yếu lớn nhất ở trình độ phong trào là bên đen ra xe muộn, làm thế vững thành thế bị động.
Xe qua hà của bên đỏ nguy hiểm thế nào?
Xe đỏ sang sông sớm sẽ gây sức ép lên mã và tốt cánh của bên đen. Bên đen cần giữ vị trí mã, tránh để mã bị ghim và chuẩn bị đuổi xe bằng pháo hoặc tốt. Đây là hướng nên luyện kỹ với máy vì gặp khá nhiều.
Có nên học thuộc biến bình phong mã từ máy không?
Không nên chỉ học thuộc. Hãy hiểu ý đồ của từng nước, dùng máy để thử các thế mình hay bị ép, và ưu tiên những nước mình giải thích được bằng lời. Biến thuộc lòng mà không hiểu sẽ không giúp được khi đối phương đi nước lạ.