Thế sát trong cờ tướng là những mẫu phối hợp quân dẫn tới chiếu hết, được người chơi đặt tên vì chúng lặp lại rất nhiều lần qua các ván, như mã hậu pháo, trùng pháo hay song xe. Thuộc các mẫu này giúp bạn nhìn ra đòn kết thúc nhanh hơn, vì thay vì tính từng nước, mắt bạn nhận ra một hình quen và chỉ cần kiểm lại vài chi tiết.
Bài này giải thích ý chính của từng thế sát phổ biến, vì sao mỗi thế hiệu quả, những dấu hiệu trên bàn cờ báo trước một đòn sát sắp tới, và cách luyện bằng bài tập mỗi ngày với máy làm người kiểm. Phần mô tả dùng lời thay vì sơ đồ, nên bạn nên bày thử từng thế trên bàn cờ khi đọc.
Vì sao cờ tướng có nhiều thế sát được đặt tên
Tướng cờ tướng chỉ đi trong chín điểm của cung, lại bị chính sĩ và tượng của mình chiếm chỗ. Không gian để né chiếu vì thế rất hẹp, và chỉ cần khống chế vài điểm là tướng hết đường. Điều này khiến những phối hợp chiếu hết lặp lại khá đều đặn: cùng một cách đặt quân có thể thấy ở hàng nghìn ván khác nhau, nên người chơi qua nhiều thế hệ đã đặt tên cho chúng để dạy và nhớ.
Một lý do nữa là tính chất riêng của từng quân. Pháo cần ngòi, mã bị cản chân, tướng không được nhìn mặt nhau. Những luật này vừa hạn chế vừa tạo ra những cơ hội đặc thù. Ví dụ, chính quân của đối phương có thể trở thành ngòi cho pháo của bạn, và chính sĩ của họ có thể chặn đường thoát của tướng họ. Các thế sát nổi tiếng phần lớn khai thác đúng những điểm này.
Với người chơi phong trào, thuộc các thế sát có lợi ở cả hai chiều. Khi tấn công, bạn biết đích đến là hình nào và sắp quân hướng về đó. Khi phòng thủ, bạn nhận ra sớm đối phương đang dựng hình gì để phá trước khi quá muộn. Nhiều ván thua ở trình độ phong trào là thua bởi một thế sát quen mà người phòng thủ không nhận ra cho tới nước cuối.
Mã hậu pháo, trùng pháo, song xe: ý chính của từng thế
Mã hậu pháo. Mã đứng trên cùng cột với tướng đối phương, giữa mã và tướng còn đúng một điểm trống, và pháo đứng phía sau mã trên cột đó. Pháo chiếu tướng, dùng chính mã làm ngòi, trong khi mã khống chế các điểm tướng có thể né sang hai bên. Bước lên điểm trống phía trước cũng không thoát vì vẫn nằm trên đường chiếu của pháo. Bên phòng thủ chỉ còn cách đưa một quân chen vào điểm trống đó để pháo có hai ngòi; nếu không quân nào tới được, ván cờ kết thúc. Đây là thế sát được nhắc rất nhiều trong sách cờ tướng.
Trùng pháo. Hai pháo cùng đứng trên một cột nhắm vào tướng. Pháo phía sau chiếu, dùng pháo phía trước làm ngòi; pháo phía trước lại có thể được hỗ trợ bởi một quân khác. Thế này hiệu quả khi tướng đối phương bị chính sĩ tượng của mình chặn hai bên, không còn điểm để né khỏi cột.
Song xe. Hai xe phối hợp, thường một xe chiếu theo hàng ngang hoặc cột dọc, xe kia khống chế đường thoát của tướng. Vì xe đi xa và không cần ngòi, hai xe có thể dồn tướng tới mép cung rất nhanh. Khi đối phương đã mất sĩ hoặc tượng ở một bên, song xe là mối đe doạ thường trực.
Dùng mặt tướng. Tướng của bạn đứng ở một cột, nếu cột đó trống thì tướng đối phương không được bước vào. Rất nhiều đòn sát kết thúc bằng một quân của bạn chiếu tướng đối phương trong khi tướng bạn khống chế điểm thoát duy nhất. Người mới thường quên tướng mình cũng là quân tham gia tấn công.
Quân của đối phương làm vướng tướng họ. Khi tướng bị kẹp giữa sĩ và tượng của chính mình, chỉ cần một nước chiếu đúng là tướng hết đường, dù bạn chỉ dùng một hai quân. Nhìn xem các điểm quanh tướng đối phương đang bị quân nào của họ chiếm là cách phát hiện cơ hội này.
Dấu hiệu báo trước một đòn sát
Đòn sát hiếm khi xuất hiện từ hư không. Trước đó vài nước, bàn cờ thường đã có những dấu hiệu dưới đây. Tập nhìn ra chúng giúp bạn chuẩn bị đòn khi tấn công và vá lỗ hổng khi phòng thủ.
- Một bên đã mất sĩ hoặc tượng, nhất là mất cả hai quân cùng một phía, khiến cung có điểm trống không ai che.
- Tướng đối phương đã rời điểm giữa cung, đứng ở góc, và các điểm bên cạnh đang bị chính quân của họ chiếm.
- Có hai quân tấn công cùng nhắm vào một cột hoặc một hàng gần cung, chẳng hạn pháo và xe trên cùng cột, hoặc hai xe trên hai hàng liền nhau.
- Mã đã vượt sông và tới được khu vực sát cung, đứng ở những điểm từ đó một bước nhảy là chiếu.
- Cột giữa đã mở, không còn tốt giữa của hai bên, khiến tướng của bạn có thể khống chế cột giữa bằng luật mặt tướng.
- Đối phương phải dùng nhiều nước liên tiếp chỉ để phòng thủ, không còn thời gian ra quân hoặc phản công.
Khi thấy hai ba dấu hiệu cùng xuất hiện quanh tướng đối phương, hãy dừng lại tính kỹ các nước chiếu. Khi thấy chúng xuất hiện quanh tướng của mình, ưu tiên vá trước khi nghĩ tới tấn công. Câu hỏi đơn giản trước mỗi nước: nếu đối phương được đi hai nước liên tiếp, họ có chiếu hết được mình không.
Luyện nhận ra thế sát bằng bài tập mỗi ngày
Cách luyện hiệu quả nhất là làm thật nhiều bài tập ngắn, mỗi bài một thế cần chiếu hết trong một số nước nhất định. Phần mềm và các bộ bài tập cờ tướng có rất nhiều thế như vậy; máy giúp kiểm đáp án ngay.
- Mỗi ngày làm mười đến hai mươi bài, mỗi bài giới hạn vài phút; mục tiêu là nhận hình nhanh, không phải ngồi tính rất lâu.
- Bắt đầu với bài chiếu hết trong một và hai nước, khi làm đúng phần lớn thì tăng lên ba nước.
- Với mỗi bài, tìm đủ nước đi trong đầu trước khi chạm quân, không đi thử rồi xem máy báo đúng sai.
- Khi làm sai, bày lại thế đó, cho máy chỉ đáp án, rồi tự nói thành lời thế sát này thuộc mẫu nào và vì sao tướng hết đường.
- Gom các bài làm sai vào một danh sách, một tuần sau làm lại; bài nào vẫn sai thì đó là mẫu bạn chưa thật sự nắm.
- Thỉnh thoảng làm bài từ phía phòng thủ: bày thế đối phương sắp có đòn sát, tìm nước duy nhất cứu được ván.
Có thể nhờ chatbot gợi ý cách hệ thống hoá các mẫu đã học, ví dụ: Liệt kê các thế sát cơ bản trong cờ tướng mà người chơi phong trào nên học trước, mỗi thế giải thích ngắn ý chính bằng lời. Nhưng đừng nhờ chatbot ra bài tập kèm đáp án dạng nước đi, vì chatbot đa năng hay bày thế sai luật hoặc đáp án không chiếu hết thật. Bài tập nên lấy từ nguồn có máy kiểm.
Thế sát nào cần quân nào
Bảng dưới gom các thế đã nói theo số quân tấn công cần có, để khi nhìn quân còn lại trên bàn, bạn biết mình có thể nhắm tới hình nào.
| Quân tấn công chính | Thế sát thường gặp | Điều kiện thuận lợi |
|---|---|---|
| Mã và pháo | Mã hậu pháo | Mã tới được điểm cùng cột với tướng đối phương, ở giữa còn một điểm trống; pháo đứng phía sau trên cột đó |
| Hai pháo | Trùng pháo | Tướng bị sĩ tượng của mình chặn hai bên, không né được khỏi cột |
| Hai xe | Song xe | Đối phương thiếu sĩ hoặc tượng một bên, tướng bị dồn ra mép cung |
| Xe và tướng | Xe chiếu kết hợp mặt tướng | Cột giữa hoặc cột cạnh cung đã trống để tướng mình khống chế |
| Một quân bất kỳ | Chiếu khi tướng bị quân mình vây | Các điểm quanh tướng đối phương đều đã bị chính quân của họ chiếm |
Bảng chỉ là bản đồ định hướng; trong ván thật, đòn sát thường là sự pha trộn của nhiều mẫu, đi kèm một hai nước thí quân để mở đường. Đó là lý do bài tập nhiều nước quan trọng: chúng dạy bạn sắp xếp các mẫu thành một chuỗi.
Thí quân để mở đường cho thế sát
Nhiều đòn sát đẹp nhất trong cờ tướng bắt đầu bằng một nước thí quân. Bạn đưa một xe hoặc một mã vào chỗ đối phương ăn được, đổi lại sau khi họ ăn, một cột mở ra cho pháo, một sĩ bị kéo khỏi vị trí, hoặc tướng bị ép bước sang điểm xấu. Người mới thường không dám thí vì sợ mất quân; người có kinh nghiệm thí khi đã tính được đòn sát ở cuối.
Nguyên tắc an toàn là chỉ thí khi bạn đếm được toàn bộ chuỗi chiếu tới chiếu hết, hoặc ít nhất tới một thế chắc chắn hơn hẳn. Thí quân để mong đối phương đi sai là cách chơi rủi ro, có thể hiệu quả với người mới nhưng thường bị phạt ở đối thủ chắc tay. Sau mỗi ván có nước thí, mở máy phân tích xem nước thí của bạn đúng hay chỉ may mắn.
Máy phân tích đặc biệt hữu ích ở chỗ chỉ ra những nước thí bạn đã bỏ lỡ. Khi xem lại ván, chú ý những thời điểm máy báo có đường chiếu hết mà bạn không thấy; bày lại thế đó và tìm đòn trước khi xem đáp án. Theo thời gian, bạn sẽ nhận ra mình hay bỏ lỡ loại đòn nào, thường là những đòn bắt đầu bằng một nước thí trông có vẻ vô lý.
Phòng thủ trước thế sát: vá lỗ hổng trước khi đối phương dựng hình
Phần lớn thế sát chỉ thành hình khi bên phòng thủ đã để lộ một điểm yếu từ trước: mất một sĩ, đưa tượng đi xa, để tướng đứng ở góc với các điểm xung quanh bị chính quân mình chiếm. Vì vậy phòng thủ tốt không bắt đầu khi đối phương đã chiếu, mà bắt đầu từ trung cuộc, khi bạn quyết định có đổi sĩ tượng hay không, có để mã đối phương vượt sông tới sát cung hay không.
Một thói quen hữu ích là định kỳ nhìn cung của mình như người tấn công. Điểm nào quanh tướng đang trống, điểm nào đang bị quân mình chiếm khiến tướng không đi được, cột nào đang mở để pháo hoặc xe đối phương chiếu vào. Nếu thấy cột giữa đã mở và tướng đối phương có thể khống chế nó, hãy cân nhắc đặt một quân chặn trước khi họ kịp đưa quân tấn công tới.
Khi đã bị dồn ép, ưu tiên những nước giảm số quân tấn công của đối phương: đổi xe, đổi pháo, đuổi mã ra khỏi khu vực sát cung. Đổi được một quân trong bộ đôi đang tấn công thường phá được cả thế sát, vì phần lớn các mẫu cần hai quân phối hợp. Sau ván, xem lại bằng máy để biết thời điểm nào lẽ ra bạn đã có thể vá sớm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mã hậu pháo là gì?
Mã hậu pháo là thế chiếu hết trong đó mã đứng cùng cột với tướng đối phương, giữa hai quân còn một điểm trống, còn pháo đứng phía sau mã trên cùng cột. Pháo chiếu tướng bằng ngòi là mã, mã khống chế các điểm tướng có thể né. Đây là thế sát được nhắc rất nhiều trong sách cờ tướng.
Trùng pháo khác mã hậu pháo ở chỗ nào?
Trùng pháo dùng hai pháo đứng trên cùng một cột, pháo sau chiếu bằng ngòi là pháo trước. Mã hậu pháo dùng mã làm ngòi và mã đồng thời khống chế đường né. Trùng pháo hiệu quả nhất khi tướng đối phương bị chính sĩ tượng của mình chặn hai bên.
Làm sao để nhìn ra đòn sát nhanh hơn?
Cách chắc nhất là làm bài tập ngắn đều đặn, mỗi ngày mười đến hai mươi thế chiếu hết trong vài nước, tìm đủ đáp án trong đầu trước khi đi. Sau một thời gian, mắt bạn quen các hình lặp lại và nhận ra chúng trong ván thật nhanh hơn nhiều.
Có nên nhờ chatbot ra bài tập thế sát không?
Không nên dựa vào chatbot đa năng để ra bài tập có đáp án nước đi, vì nó hay bày thế sai luật hoặc đáp án không chiếu hết thật. Chatbot hữu ích để giải thích ý chính của một mẫu bằng lời; bài tập nên lấy từ nguồn có máy cờ kiểm.
Khi nào nên thí quân để tấn công?
Nên thí khi bạn đã đếm được chuỗi chiếu dẫn tới chiếu hết hoặc tới một thế hơn hẳn. Thí quân chỉ để mong đối phương đi sai thường bị phạt khi gặp người chắc tay. Sau ván, kiểm lại nước thí bằng máy để biết mình đúng hay chỉ may.
Thế sát có giúp gì khi phòng thủ không?
Có. Biết các mẫu chiếu hết giúp bạn nhận ra đối phương đang dựng hình gì quanh tướng mình, từ đó vá sớm, chẳng hạn giữ sĩ tượng ở đúng chỗ hoặc chặn cột trước khi pháo và mã kịp phối hợp. Nhiều ván thua vì người phòng thủ nhận ra thế sát quá muộn.