Con số trên thanh đánh giá là ước lượng của máy về việc bên nào đang hơn và hơn bao nhiêu, quy ra đơn vị "tốt". Dấu cộng nghĩa là Trắng hơn, dấu trừ nghĩa là Đen hơn; +1.5 hiểu thô là Trắng hơn chừng một tốt rưỡi, còn ký hiệu như #5 hay M5 nghĩa là máy đã thấy một đường chiếu hết trong năm nước nếu hai bên đều đi tốt nhất.
Đọc đến đó thì dễ. Cái khó là con số ấy được tính cho một người chơi hoàn hảo, ở một độ sâu nhất định, bởi một phiên bản máy nhất định. Bạn mang nó áp vào ván của mình thì phải hiểu nó nói gì và không nói gì. Bài này đi qua cách đọc từng mốc điểm, vì sao điểm nhảy lên xuống khi để máy chạy lâu hơn, và những hiểu lầm khiến nhiều người phân tích cả buổi mà không rút ra được gì.
Con số trên thanh đánh giá thực ra đo cái gì
Hầu hết máy phân tích cờ vua báo điểm theo đơn vị phần trăm tốt, trong tiếng Anh gọi là centipawn: 100 đơn vị bằng một tốt. Giao diện thường chia cho 100 rồi hiển thị một chữ số thập phân hoặc hai, nên bạn thấy +0.35 hay -1.20 thay vì 35 hay -120. Thanh dọc bên cạnh bàn cờ chỉ là cách vẽ con số đó: phần trắng dài ra khi Trắng hơn, phần đen dài ra khi Đen hơn.
Điều cần nhớ là "một tốt" ở đây là đơn vị quy đổi, không phải đếm quân. Máy cộng gộp rất nhiều yếu tố như quân nhiều hay ít, vua an toàn không, tốt thông, quân hoạt động, cột mở, rồi diễn đạt tổng ấy bằng thứ đơn vị người chơi dễ hình dung nhất. Vì thế có thế hai bên đủ quân như nhau mà máy vẫn báo +1.8: một bên có thế công vào vua đủ mạnh để đổi lấy hơn một tốt. Ngược lại có thế bạn hơn hẳn một mã mà máy chỉ báo +0.5, vì đối phương đang có đòn đánh trả.
Các máy hiện đại đánh giá bằng mạng nơ-ron hoặc kết hợp mạng nơ-ron với tìm kiếm, nên con số không còn là tổng các điểm cộng trừ mà người viết chương trình gõ tay như máy đời đầu. Một số giao diện còn đổi điểm sang tỉ lệ thắng – hoà – thua dự kiến. Dạng nào thì cũng chung một bản chất: đó là phán đoán của máy về thế cờ khi cả hai bên tiếp tục đi những nước tốt nhất mà máy tìm được.
Các mốc điểm và ý nghĩa thực tế với người chơi phong trào
Không có quy ước chính thức nào cho các ngưỡng dưới đây; đây là cách đọc thông dụng giữa người chơi, đủ dùng để định hướng khi xem lại ván. Hãy coi các khoảng là mềm, chồng lên nhau ở rìa.
| Điểm máy báo | Máy muốn nói | Với ván của người chơi phong trào |
|---|---|---|
| Từ 0.00 đến khoảng ±0.3 | Cân bằng, chênh lệch không đáng kể | Ai hiểu thế cờ hơn, ít sai hơn thì thắng; đừng mất công tìm "nước thắng" |
| Khoảng ±0.3 đến ±0.9 | Một bên dễ chơi hơn, có ưu thế nhỏ | Ưu thế có thật nhưng đổi tay rất nhanh sau một nước sai |
| Khoảng ±1 đến ±2 | Ưu thế rõ, thường tương đương hơn một tốt hoặc thế rất tốt | Bên hơn nên thắng nếu chơi cẩn thận, nhưng vẫn phải biết cách thắng |
| Trên ±2 đến ±3 | Ưu thế quyết định với máy | Thường đã hơn một quân nhẹ; người chơi phong trào vẫn có thể để thua nếu chủ quan |
| Ký hiệu #n hoặc Mn | Máy thấy đường chiếu hết trong n nước | Chỉ đúng khi bên kia đi tốt nhất; trong ván thật đối thủ có thể bị hết sớm hơn |
| Dấu trừ trước #n | Bên Đen có đường chiếu hết | Đọc ngược lại: Trắng đang bị dồn tới chiếu hết |
Một mẹo nhỏ: nhìn dấu trước, độ lớn sau. Rất nhiều người mới đọc -2.5 thành "mình hơn 2.5" vì quên rằng mình cầm quân Đen và dấu trừ có lợi cho Đen. Một số giao diện cho phép đảo bàn cờ nhưng không đảo dấu điểm, nên khi đổi màu hãy kiểm lại quy ước trước khi kết luận.
Vì sao +2 của máy chưa chắc là +2 với bạn
Máy đo thế cờ cho người chơi hoàn hảo. Điểm +2 có thể dựa trên một chuỗi sáu nước "duy nhất", lệch một nước là lợi thế bay mất. Với bạn, thế cờ đó khó giữ hơn nhiều so với một thế +1 mà kế hoạch rõ ràng, nước nào cũng dễ tìm.
Máy không tính đồng hồ. Trong ván cờ nhanh, bên còn ba mươi giây và bên còn năm phút sống ở hai thế giới khác nhau. Máy báo bạn hơn, nhưng nếu bạn sắp hết giờ thì nước "đúng" về thực dụng là nước đơn giản nhất, không phải nước có điểm cao nhất.
Máy không biết đối thủ là ai. Một thế cân bằng nhưng phức tạp có thể có lợi cho người tính tốt hơn. Máy báo 0.00 không có nghĩa hai người ngồi trước bàn cờ có cơ hội ngang nhau.
Lợi thế cần kỹ thuật để biến thành điểm. Hơn một tốt ở tàn cuộc xe thường khó thắng hơn hơn một tốt ở tàn cuộc tốt thuần. Máy báo hai con số gần nhau, nhưng độ khó thực hiện với người khác hẳn.
Điểm nhảy theo độ sâu và theo máy: đừng tin chữ số thập phân
Để máy chạy thêm vài giây, bạn sẽ thấy điểm đổi: +0.6 thành +0.4, rồi +0.7. Đó không phải máy "đổi ý" một cách vô cớ. Máy tìm kiếm theo từng độ sâu, mỗi lần đi sâu hơn nó thấy thêm đòn đáp trả hoặc thêm một cách giữ lợi thế, nên điểm dao động là bình thường. Ở thế yên tĩnh, điểm ổn định khá nhanh; ở thế nhiều đòn chiến thuật, điểm có thể đổi hẳn chiều khi độ sâu tăng.
Hai máy khác nhau, hoặc hai phiên bản của cùng một máy, cũng thường báo khác nhau. Một máy báo +0.3, máy khác báo +0.1 cho cùng thế cờ là chuyện hằng ngày. Ngay cùng một máy, chạy trên điện thoại và trên máy tính bàn trong cùng ba giây cũng ra hai độ sâu khác nhau. Vì thế chênh lệch 0.1 hay 0.2 giữa hai nước gần như không mang thông tin gì cho người chơi phong trào.
Quy tắc dùng được: chỉ quan tâm khi điểm đổi đáng kể, chẳng hạn từ cân bằng sang hơn một tốt, hoặc từ đang thắng về cân bằng. Những thay đổi đó gần như luôn ứng với một ý tưởng cụ thể mà bạn có thể tìm ra. Còn khi máy xếp hai nước +0.42 và +0.38, hãy coi chúng ngang nhau và chọn nước bạn hiểu hơn.
Nếu muốn chắc hơn ở một thế quan trọng, để máy chạy lâu hơn hẳn bình thường, chẳng hạn một hai phút, và xem điểm có còn đứng yên không. Điểm giữ nguyên qua nhiều độ sâu đáng tin hơn điểm vừa mới hiện ra sau vài giây.
Đọc điểm theo cả ván, không theo từng nước
Nhiều giao diện vẽ đường điểm số của cả ván ngay dưới bàn cờ. Đường này hữu ích hơn bất kỳ con số riêng lẻ nào, vì nó kể câu chuyện của ván: ai hơn ở khai cuộc, chỗ nào đổi chiều, ván bị quyết định ở đâu. Một ván điển hình của người chơi phong trào thường có hình răng cưa: Trắng hơn, rồi Đen hơn, rồi lại Trắng, vì cả hai bên đều để lọt đòn.
Cách đọc hiệu quả là tìm những bậc thang dựng đứng. Mỗi bậc là một nước làm cán cân đổi lớn, và đó là chỗ đáng xem lại trước tiên. Một ván bốn mươi nước thường chỉ có ba đến năm bậc như vậy. Nếu bạn chỉ có mười lăm phút, hãy dành hết cho mấy bậc đó thay vì đi từng nước từ đầu.
Cũng nên để ý những đoạn đường điểm đi ngang rất lâu ở mức bạn đang hơn. Đó thường là lúc bạn có lợi thế nhưng không biết làm gì với nó: không có bậc nào sụt, nhưng cũng không tiến lên. Bài học ở những đoạn này không phải "nước nào sai" mà là "kế hoạch nào lẽ ra nên theo", và máy không nói thẳng điều đó; bạn phải xem các nước máy đề nghị trong đoạn ấy có điểm chung gì, chẳng hạn cùng đẩy tốt cánh hậu hay cùng đưa mã về một ô.
Ngược lại, một đường điểm phẳng lặng quanh số 0 đến tận tàn cuộc thường là ván cả hai chơi chắc tay. Ván như vậy ít "lỗi" để học nhưng lại đáng xem ở chỗ ai bắt đầu đi vào thế khó trước, và vì sao.
Những hiểu lầm hay gặp khi đọc thanh đánh giá
Các hiểu lầm dưới đây khiến buổi phân tích kéo dài mà kết luận lại sai. Phần lớn đến từ việc coi con số là sự thật tuyệt đối thay vì một ước lượng.
- "Máy báo 0.00 nghĩa là hoà." Không hẳn. 0.00 có khi là máy thấy một chuỗi lặp nước, có khi là thế cân bằng nhưng còn rất nhiều quân, ván còn dài và ai cũng có thể thắng.
- "Điểm càng cao càng dễ thắng." Từ +6 lên +9 gần như không đổi gì với cơ hội thắng; từ +0.5 lên +1.5 thì đổi rất nhiều. Cơ hội thắng tăng chậm dần khi điểm đã lớn.
- "Nước làm điểm giảm 0.3 là nước dở." Ở thế phức tạp, chênh lệch ấy thường nằm trong sai số giữa các độ sâu. Đừng tự trách mình vì nó.
- "Máy báo +5 thì mình đã thắng." Máy báo +5 khi bạn còn phải tìm ra đòn. Nếu trong ván bạn không thấy đòn đó thì điểm +5 chỉ nói rằng cơ hội đã từng có mặt.
- "Thanh đánh giá cho biết nên đi gì." Thanh chỉ cho biết đánh giá; muốn biết nước, bạn phải xem dòng biến máy đề nghị và hiểu vì sao nó tốt.
- "Điểm ở khai cuộc rất quan trọng." Với người chơi phong trào, chênh lệch dưới nửa tốt ở mười nước đầu hiếm khi quyết định ván. Lỗi chiến thuật ở trung cuộc mới là nơi thắng thua.
Nếu chỉ nhớ một điều, hãy nhớ rằng điểm là câu trả lời, còn bài học nằm ở câu hỏi "vì sao điểm đổi". Dừng ở con số mà không tìm ra lý do thì buổi phân tích chưa xong.
Thói quen tốt: tắt thanh đánh giá khi luyện, bật khi phân tích
Thanh đánh giá hiện sẵn có thể làm hỏng việc tập luyện vì nó trả lời trước khi bạn kịp nghĩ. Một nếp làm việc đơn giản giúp bạn dùng nó đúng lúc.
- Khi tự giải thế cờ hay tập tính nước, tắt hoặc che thanh đánh giá. Nhìn thấy +3 là bạn biết ngay có đòn, và bài tập mất một nửa giá trị.
- Sau ván, trước khi mở máy, tự ghi vài chỗ bạn nghĩ mình hơn, chỗ bạn nghĩ mình kém, và một con số ước lượng của riêng bạn ở mỗi chỗ.
- Mở máy, so con số của bạn với con số của máy ở chính những chỗ đó. Chỗ chênh lệch lớn nhất là chỗ cảm nhận thế cờ của bạn đang lệch.
- Ở mỗi chỗ chênh lệch, xem dòng biến chính của máy ba đến năm nước, rồi tự diễn đạt bằng lời vì sao máy đánh giá như vậy.
- Ghi lại một câu bài học cho mỗi chỗ, ví dụ "đánh giá thấp tốt thông ở cột c", để lần sau nhận ra kiểu thế cờ này.
Sau vài chục ván, cảm nhận của bạn sẽ gần với máy hơn ở những kiểu thế cờ bạn hay gặp. Đó là cách thanh đánh giá giúp bạn mạnh lên, thay vì chỉ cho bạn biết ai hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cùng một thế cờ mà điện thoại và máy tính báo điểm khác nhau?
Máy phân tích tìm kiếm theo độ sâu, mà độ sâu đạt được trong vài giây phụ thuộc sức mạnh phần cứng. Điện thoại thường đi nông hơn máy tính bàn, nên điểm có thể khác. Phiên bản máy và cài đặt cũng góp phần. Chênh lệch nhỏ không đáng bận tâm; chênh lệch lớn thì để cả hai chạy lâu hơn rồi so lại.
Ký hiệu #-3 hay M-3 nghĩa là gì?
Đó là đường chiếu hết trong ba nước dành cho bên Đen, tức Trắng đang bị dồn tới chiếu hết nếu Đen đi đúng. Một số giao diện viết dấu trừ trước chữ M, số khác viết sau; ý nghĩa như nhau. Con số chỉ đúng khi bên bị chiếu cũng chống đỡ tốt nhất.
Có nên để thanh đánh giá bật khi xem ván của kỳ thủ mạnh không?
Nên tắt ở lần xem đầu. Khi tự đoán nước tiếp theo và đánh giá thế cờ trước, bạn học được nhiều hơn hẳn so với việc đọc con số. Lần xem thứ hai mới bật thanh lên để đối chiếu những chỗ bạn đoán lệch.
Máy báo +1 ở khai cuộc có phải khai cuộc của đối thủ là sai không?
Không nhất thiết. Nhiều khai cuộc được cao thủ chơi lâu năm vẫn bị máy chấm hơi kém, vì chúng tạo thế khó chơi với người chứ không khó với máy. Với người chơi phong trào, điều đáng quan tâm là bạn có hiểu kế hoạch của khai cuộc mình chọn không.
Vì sao điểm của máy đôi khi đổi chiều hẳn khi để chạy lâu?
Ở độ sâu thấp, máy chưa nhìn thấy một đòn đáp trả nằm xa vài nước. Khi đi sâu hơn, nó phát hiện ra và điểm đảo chiều. Hiện tượng này hay gặp ở thế nhiều chiến thuật hoặc có hy sinh quân. Vì thế ở những thế quan trọng, nên cho máy chạy đủ lâu trước khi tin.
Thanh đánh giá có áp dụng cho cờ tướng và cờ vây không?
Máy phân tích cờ tướng cũng báo điểm theo dạng tương tự, thường quy ra đơn vị nhỏ hơn quân tốt. Máy cờ vây thường báo tỉ lệ thắng và số mục chênh lệch thay vì điểm theo quân. Cách đọc khác nhau nhưng nguyên tắc chung giữ nguyên: đó là ước lượng, cần hiểu lý do phía sau.