Tàn cục cờ tướng là giai đoạn cuối ván khi trên bàn chỉ còn ít quân, và ở giai đoạn này kết quả thắng hay hoà phần lớn đã được các sách tàn cục xác định cho từng thế cơ bản. Biết những thế cơ bản đó giúp bạn làm được hai việc: khi đang hơn, chọn đúng đường đổi quân để về một thế chắc thắng; khi đang kém, nhận ra thế nào còn giữ hoà được để không buông ván quá sớm.
Bài này đi qua những kết quả tàn cục người chơi phong trào gặp nhiều nhất, giải thích vì sao tướng trở thành quân tấn công ở cuối ván, những nguyên tắc chung khi chỉ còn vài quân, và cách dùng phần mềm cờ để tự kiểm một thế tàn cục là thắng hay hoà thay vì đoán.
Vì sao tàn cục cờ tướng khác hẳn trung cuộc
Ở trung cuộc, bàn cờ đầy quân, mỗi nước đi có rất nhiều phương án, và người chơi dựa nhiều vào cảm giác thế cờ. Sang tàn cục, số quân ít đi, bàn cờ thoáng, và mỗi quân còn lại có giá trị lớn hơn hẳn. Một con tốt ở trung cuộc gần như không đáng kể; ở tàn cục, một con tốt qua sông có thể là chênh lệch giữa thắng và hoà.
Điểm đặc biệt của cờ tướng là tướng bị giam trong cung chín điểm và luật cấm hai tướng nhìn mặt nhau trên một cột trống. Ở trung cuộc, luật này chủ yếu là điều phải tránh. Ở tàn cục, nó trở thành vũ khí: tướng của bạn đứng ở một cột là đã cấm tướng đối phương bước vào cột đó, tức là tướng của bạn khống chế cả một cột mà không cần di chuyển. Rất nhiều thế thắng tàn cục dựa vào điều này.
Một khác biệt nữa là sĩ và tượng. Hai quân này không qua sông được nên gần như vô dụng khi tấn công, nhưng lại là lá chắn rất tốt cho tướng. Vì vậy câu hỏi quen thuộc của tàn cục cờ tướng là: bên tấn công còn đủ lực để phá lớp sĩ tượng của đối phương không. Nhiều thế trông như hơn hẳn quân, chẳng hạn một xe đối với sĩ tượng đầy đủ, vẫn thường chỉ hoà nếu bên phòng thủ đi đúng.
Những kết quả tàn cục cơ bản nên thuộc
Bảng dưới tóm tắt kết quả của một số thế tàn cục đơn giản mà sách tàn cục cơ bản thường dạy đầu tiên, khi hai bên đều đi đúng. Kết quả thực tế còn phụ thuộc vị trí cụ thể và lượt đi, nên coi đây là định hướng rồi kiểm từng thế bằng máy.
| Bên mạnh (cùng tướng) | Bên yếu | Kết quả thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Một tốt chưa xuống hàng đáy | Tướng trơ | Thắng | Tướng bên mạnh khống chế cột, tốt ép tướng đối phương |
| Một tốt đã xuống hàng đáy | Tướng trơ | Thường hoà | Tốt đáy chỉ còn đi ngang, mất phần lớn sức ép |
| Một mã | Tướng trơ | Thắng | Mã phối hợp với tướng, cần đi chính xác |
| Một pháo không có quân làm ngòi | Tướng trơ | Hoà | Pháo cần ngòi để chiếu; thêm một sĩ của bên mạnh làm ngòi thì thường thắng |
| Một xe | Đủ hai sĩ hai tượng | Thường hoà | Sĩ tượng đứng đúng chỗ che kín đường chiếu |
| Một xe | Một mã hoặc một pháo, không sĩ tượng | Thường thắng | Xe đủ mạnh vừa đuổi quân vừa ép tướng |
| Một mã hoặc một pháo | Đủ hai sĩ hai tượng | Hoà | Một quân nhẹ không đủ phá lớp phòng thủ |
Điều đáng rút ra từ bảng: ở tàn cục, sĩ tượng của bên yếu có giá trị rất lớn. Vì vậy khi đang kém quân, đừng vội đem sĩ tượng đi đổi; còn khi đang hơn, nên tìm cách đổi quân sao cho đối phương mất bớt sĩ tượng trước, vì lúc đó thế hoà của họ khó giữ hơn nhiều.
Năm nguyên tắc chung khi bàn cờ chỉ còn vài quân
Đưa tướng vào cuộc. Ở tàn cục, tướng không còn chỉ là quân cần bảo vệ. Đặt tướng ở cột giữa hoặc một cột mở để khống chế đường đi của tướng đối phương thường đáng giá bằng một quân. Trước mỗi nước, tự hỏi tướng mình có đang đứng ở cột hữu ích nhất chưa.
Giữ tốt ở trên cao. Tốt đã qua sông nhưng chưa xuống hàng cuối, người chơi hay gọi là tốt cao, vừa đi tới vừa đi ngang được và ép rất mạnh vào cung. Khi tốt đã xuống hàng đáy, nó chỉ đi ngang, sức ép giảm hẳn. Vì vậy đừng vội đẩy tốt xuống đáy chỉ để chiếu một nước.
Ăn sĩ tượng trước khi đổi quân mạnh. Khi đang hơn, phá bớt lớp sĩ tượng rồi mới đổi xe hay đổi pháo thường dẫn tới những thế dễ thắng. Làm ngược lại, đổi hết quân mạnh trước, dễ rơi vào thế còn một quân nhẹ đối với sĩ tượng đầy đủ.
Mã thường có ích hơn pháo khi ít quân. Pháo cần ngòi để ăn và để chiếu; khi bàn cờ thưa, pháo khó tìm ngòi. Mã thì không cần, và đi được tới mọi điểm. Đây là nhận xét chung người dạy cờ hay nhắc, không phải quy luật tuyệt đối, nhưng hữu ích khi bạn phải chọn giữ quân nào lúc đổi.
Không ép đối phương hết nước khi chưa tính. Trong cờ tướng, bên đến lượt mà không còn nước hợp lệ thì thua. Đây là một cách thắng trong tàn cục, nhưng cũng là cái bẫy khi bạn vô tình để chính mình hết nước. Ở những thế rất ít quân, đếm số nước còn đi được của cả hai bên trước khi quyết định.
Đơn tốt đối tướng trơ: ví dụ để hiểu vai trò của tướng
Thế đơn giản nhất mà người học tàn cục nên tự bày là một bên còn tướng và một tốt đã qua sông, bên kia chỉ còn tướng trơ. Sách cơ bản xếp thế này vào nhóm thắng, với điều kiện tốt chưa xuống hàng đáy. Nhưng thắng được hay không còn phụ thuộc vào việc bạn dùng tướng của mình đúng cách.
Ý chính là tướng bên mạnh đứng ở một cột cạnh cột giữa, ví dụ cột bốn hoặc cột sáu, để cấm tướng đối phương bước sang cột đó. Khi tướng đối phương chỉ còn đi được trong một nửa cung, tốt tiến vào cung, đứng ở vị trí khống chế điểm tướng đối phương cần đi, và từng bước dồn tướng vào chỗ không còn nước an toàn. Mỗi nước tốt phải được tính sao cho không đẩy tốt xuống đáy quá sớm, và không vô tình nhường lượt để tướng đối phương thoát ra.
Bạn nên bày thế này trên bàn cờ thật hoặc trên phần mềm, cầm bên mạnh, và cho máy cầm bên yếu ở mức mạnh nhất. Lần đầu nhiều người đi vòng vòng hàng chục nước mà không thắng được, vì đẩy tốt quá nhanh hoặc quên dùng tướng. Sau vài lần, bạn sẽ thấy rõ nguyên tắc: tướng khống chế cột, tốt khống chế điểm, hai quân phối hợp chứ không phải tốt đi một mình. Hiểu được thế này rồi, các thế phức tạp hơn đều xây trên cùng ý đó.
Dùng máy để luyện tàn cục cho có hệ thống
Phần mềm cờ tướng tính tàn cục ít quân rất chính xác, nên là người kiểm tuyệt vời cho việc luyện tập. Cách làm dưới đây giúp bạn tích luỹ được kiến thức thay vì chỉ chơi vui.
- Chọn một thế trong bảng ở trên, bày lên phần mềm bằng chế độ tự xếp quân.
- Trước khi cho máy chạy, tự đoán kết quả và ghi ra một dòng: thắng hay hoà, vì sao.
- Cho máy phân tích thế đó. Nếu máy báo chiếu hết trong một số nước nhất định, thế đó thắng được; nếu đánh giá dao động quanh mức cân bằng sau nhiều nước, nhiều khả năng là hoà.
- Cầm bên mạnh chơi với máy cầm bên yếu ở mức cao nhất, lặp lại tới khi thắng được trong số nước gần với số máy báo.
- Đổi vai, cầm bên yếu ở các thế hoà, để học cách giữ sĩ tượng đúng chỗ.
- Ghi mỗi thế đã luyện vào một sổ tay: tên thế, kết quả, ý chính, lỗi mình hay mắc.
Nếu dùng chatbot để hỏi về tàn cục, hãy hỏi về nguyên tắc chứ đừng hỏi chuỗi nước. Ví dụ: Trong tàn cục cờ tướng, giải thích bằng lời vì sao một xe thường không thắng được đối phương còn đủ hai sĩ hai tượng. Chatbot đa năng hay đưa ra nước đi sai luật cờ tướng, nên mọi nước cụ thể cần kiểm lại trên phần mềm chuyên dụng.
Từ trung cuộc chọn đường về tàn cục
Kiến thức tàn cục có ích nhất không phải khi bạn đã ở tàn cục, mà khi bạn còn ở cuối trung cuộc và phải chọn có đổi quân hay không. Giả sử bạn đang hơn một tốt. Nếu đổi hết xe, ván cờ có thể về một thế mã tốt đối với sĩ tượng; nếu giữ xe, có thể về thế xe tốt. Biết thế nào dễ thắng hơn giúp bạn chọn đúng nước đổi.
Ngược lại, khi đang kém, kiến thức tàn cục giúp bạn tìm đường thoát. Kém một quân nhẹ nhưng còn đủ sĩ tượng, bạn có thể tìm cách đổi nốt các quân tấn công của đối phương để về một thế mà quân còn lại của họ không đủ phá lớp phòng thủ. Nhiều ván phong trào lẽ ra hoà đã thua chỉ vì người kém quân buông ván, nghĩ rằng hết hy vọng.
Một thói quen nên tập: khi số quân trên bàn giảm xuống còn khoảng một nửa, dừng lại một chút và hình dung nếu đổi hết quân mạnh thì thế còn lại thuộc nhóm nào. Sau mỗi ván, mở máy phân tích ở đúng thời điểm chuyển sang tàn cục, xem quyết định đổi quân của bạn được đánh giá ra sao. Đây là cách nhanh nhất để nối kiến thức tàn cục với ván thật.
Những lỗi tàn cục hay gặp ở ván phong trào
Khi xem lại ván của người chơi phong trào bằng máy, những lỗi ở tàn cục lặp lại khá đều. Nhận ra chúng trong ván của chính mình là bước đầu để bớt mất những ván đáng lẽ thắng hoặc hoà.
- Đổi quân theo phản xạ: thấy đổi được là đổi, không nghĩ xem thế còn lại thuộc nhóm thắng hay hoà.
- Để tướng đứng yên trong góc cung suốt tàn cục, trong khi tướng lẽ ra phải chiếm cột để khống chế.
- Đẩy tốt xuống hàng đáy quá sớm chỉ để có một nước chiếu, rồi tốt mất hết sức ép.
- Bỏ sĩ tượng để lấy một tốt của đối phương khi đang kém quân, tự phá lớp phòng thủ giữ hoà.
- Đi nhanh vì nghĩ ván đã xong, rồi để đối phương thoát bằng một nước chiếu bất ngờ hoặc một nước ép hết nước đi.
- Buông ván khi kém một quân, trong khi thế còn lại vẫn thuộc nhóm hoà nếu giữ đúng sĩ tượng.
Cách sửa đơn giản nhất là chậm lại khi bàn cờ còn ít quân. Ở trung cuộc, đi nhanh có thể bù bằng cảm giác; ở tàn cục, mỗi nước có thể quyết định kết quả, và thời gian bạn tiết kiệm được ở khai cuộc nên để dành cho giai đoạn này. Khi chơi có đồng hồ, tập thói quen giữ lại một phần thời gian cho tàn cục thay vì tiêu hết ở trung cuộc.
Câu hỏi thường gặp
Tàn cục và tàn cuộc trong cờ tướng có khác nhau không?
Hai cách gọi này thường dùng thay cho nhau để chỉ giai đoạn cuối ván khi bàn cờ còn ít quân. Một số sách dùng tàn cục cho các thế bày sẵn để học, còn tàn cuộc cho giai đoạn cuối của một ván thật, nhưng phần lớn người chơi không phân biệt chặt chẽ.
Vì sao một xe thường không thắng được sĩ tượng đầy đủ?
Hai sĩ hai tượng đứng đúng chỗ che kín các đường chiếu, và tướng bên phòng thủ có đủ điểm trong cung để né. Một xe đơn độc không tạo được đủ sức ép cùng lúc ở nhiều điểm. Nếu bên tấn công còn thêm một tốt hoặc bên phòng thủ thiếu một quân, kết quả có thể khác.
Tốt đáy là gì và vì sao yếu?
Tốt đáy, có nơi gọi là lão tốt, là tốt đã đi tới hàng cuối cùng bên phía đối phương. Từ đó tốt chỉ còn đi ngang, không khống chế được điểm phía trước nữa, nên sức ép lên tướng đối phương giảm hẳn. Vì vậy người chơi thường giữ tốt ở hàng cao hơn.
Có cần thuộc lòng nhiều thế tàn cục không?
Người chơi phong trào chỉ cần nắm chắc chừng mười đến hai mươi thế cơ bản cùng nguyên tắc đằng sau. Quan trọng hơn thuộc lòng là hiểu vì sao thế đó thắng hay hoà, vì ván thật hiếm khi giống hệt thế trong sách, và nguyên tắc mới giúp bạn xử lý thế lạ.
Máy có tính được kết quả mọi thế tàn cục không?
Với thế ít quân, phần mềm cờ tướng mạnh thường tìm được đường chiếu hết hoặc cho thấy thế cân bằng khá tin cậy. Với thế nhiều quân hơn, máy chỉ đưa ra đánh giá, không phải kết quả chắc chắn. Khi máy báo chiếu hết trong một số nước cụ thể thì có thể tin; đánh giá dạng điểm số thì nên hiểu là xu hướng.
Nên học tàn cục trước hay khai cuộc trước?
Nhiều người dạy cờ khuyên học các tàn cục cơ bản sớm, song song với khai cuộc, vì tàn cục dạy cách từng quân phối hợp khi bàn cờ thoáng. Học khai cuộc mà không biết tàn cục dễ dẫn tới việc hơn quân ở trung cuộc nhưng không biết cách biến lợi thế thành chiến thắng.