Khai cuộc cờ vua có ba việc chính: chiếm hoặc kiểm soát bốn ô trung tâm, đưa mã và tượng ra khỏi hàng cuối, và nhập thành để đưa vua vào nơi an toàn. Làm xong ba việc đó trong khoảng mười nước đầu, thường là bạn đã có một thế cờ đủ tốt để chơi tiếp, dù không thuộc bất kỳ khai cuộc có tên nào.
Người mới hay nghĩ học khai cuộc là học thuộc các chuỗi nước dài. Với người chơi phong trào, thứ quan trọng hơn nhiều là hiểu vì sao các nguyên tắc trên đúng, để khi đối phương đi một nước lạ không có trong sách, bạn vẫn biết mình nên làm gì. Bài này giải thích lý do đứng sau từng nguyên tắc, những lỗi điển hình, và khi nào phá nguyên tắc là đúng.
Vì sao trung tâm là nơi đáng giành nhất
Bốn ô d4, d5, e4, e5 nằm giữa bàn cờ. Quân đứng gần trung tâm khống chế được nhiều ô hơn quân đứng ở mép. Phép đếm đơn giản: mã ở góc a1 chỉ tới được hai ô, mã ở c3 tới được tám ô. Tượng ở trung tâm nhìn được hai đường chéo dài, tượng bị kẹt sau tốt nhà mình chỉ nhìn được vài ô. Quân linh hoạt hơn thì có nhiều lựa chọn hơn, cả để tấn công lẫn để phòng thủ.
Tốt đứng ở trung tâm còn có tác dụng như hàng rào: nó chiếm chỗ đối phương muốn đặt quân, và đẩy quân đối phương ra phía ngoài. Vì vậy hai nước mở đầu phổ biến nhất của Trắng là đẩy tốt e hoặc tốt d lên hai ô, và Đen thường đáp lại bằng cách tranh trung tâm theo cách của mình.
Cần phân biệt chiếm và kiểm soát. Chiếm là đặt tốt hay quân lên ô trung tâm. Kiểm soát là có quân nhắm vào ô đó từ xa, ví dụ mã ở f3 và tượng ở chéo dài cùng khống chế e5. Từ những năm 1920, trường phái siêu hiện đại với những kỳ thủ như Aron Nimzowitsch và Richard Réti đã cho thấy qua thực tiễn rằng kiểm soát từ xa cũng hiệu quả, miễn là trung tâm không bị đối phương chiếm một cách vững chắc. Với người mới, cách đơn giản nhất vẫn là đặt một hai tốt lên trung tâm và ra quân nhắm vào đó.
Sáu nguyên tắc ra quân và lý do đứng sau
Mỗi nước một quân mới ra trận. Trong khai cuộc, mỗi nước là một đơn vị thời gian. Đi lại một quân đã ra là mất thời gian, trong khi đối phương có thêm một quân hoạt động. Ngoại lệ là khi quân đó bị đuổi hoặc có thể ăn quân.
Mã thường ra trước tượng. Mã đi chậm và chỗ đứng tốt của nó gần như cố định từ đầu, như f3 và c3 cho Trắng. Tượng có nhiều lựa chọn đường chéo, nên chờ thêm một chút để biết đối phương bố trí ra sao rồi mới chọn chỗ cho tượng thường có lợi hơn. Đây là gợi ý chung, không phải luật cứng.
Đừng đưa hậu ra quá sớm. Hậu có giá trị lớn nhất nên mỗi khi bị quân nhẹ tấn công, nó phải bỏ chạy. Đối phương vừa ra quân vừa đuổi hậu, mỗi nước được hai việc, còn bạn mất nhịp liên tục.
Nhập thành trong mười nước đầu. Vua đứng ở giữa bàn rất nguy hiểm khi các cột giữa mở ra sau những lần đổi tốt. Nhập thành vừa đưa vua vào góc có tốt che, vừa đưa xe ra gần trung tâm.
Hạn chế đi tốt ở hai cánh. Tốt a, b, g, h đi sớm không giúp ra quân và có thể làm yếu chỗ vua sẽ nhập thành. Một hai nước tốt cánh có mục đích cụ thể thì được, đi chỉ vì không biết làm gì thì không.
Nối hai xe. Khi mọi quân nhẹ đã ra, hậu nhích lên một ô, hai xe nhìn thấy nhau trên hàng cuối. Đó là dấu hiệu khai cuộc đã xong và bạn chuyển sang trung cuộc.
Lỗi khai cuộc người mới hay mắc và cách sửa
Những lỗi dưới đây xuất hiện rất nhiều trong các ván của người mới học, cả ở bàn gỗ lẫn trên mạng. Bảng nêu lỗi, vì sao nó gây hại, và thói quen thay thế.
| Lỗi | Vì sao gây hại | Thay bằng |
|---|---|---|
| Đưa hậu ra từ nước thứ hai để nhắm ô f7 | Đối phương biết cách thủ thì hậu bị đuổi mất nhiều nhịp | Ra mã và tượng trước, hậu ra sau khi đã nhập thành |
| Tham ăn tốt ở cánh khi chưa ra quân | Đổi một tốt lấy hai ba nhịp, vua còn ở giữa bàn | Hỏi trước khi ăn: sau khi ăn, quân của mình có bị kẹt hoặc bị đuổi không? |
| Đi tốt f sớm khi vua chưa nhập thành | Mở đường chéo dẫn thẳng tới vua | Giữ tốt f, g, h trước vua nguyên vị trí cho tới khi có lý do rõ ràng |
| Đưa mã ra mép bàn | Mã ở mép khống chế ít ô, dễ bị chặn | Ra mã về phía trung tâm, tới c3, f3 với Trắng và c6, f6 với Đen |
| Bắt chước đối phương nước nào cũng giống | Không có kế hoạch riêng, dễ dính đòn khi đối xứng bị phá | Tự hỏi mỗi nước: nước này giúp mình ra quân, giữ vua hay giành trung tâm? |
| Bỏ qua nước vừa đi của đối phương | Không thấy đòn đe doạ, mất quân sớm | Trước mỗi nước, xem nước vừa rồi của đối phương tấn công quân nào |
Lỗi cuối cùng trong bảng là gốc rễ của phần lớn ván thua ở người mới. Nguyên tắc khai cuộc chỉ phát huy khi bạn không đánh rơi quân trong lúc áp dụng chúng.
Thế cờ mở và thế cờ đóng: cùng nguyên tắc, khác mức độ gấp
Khi hai bên đổi tốt trung tâm sớm, các cột và đường chéo giữa bàn mở ra, người ta gọi là thế cờ mở. Trong thế cờ mở, mỗi nhịp đều quý: bên ra quân chậm hơn hai ba nước có thể bị tấn công trực tiếp vào vua chỉ sau vài nước. Vì vậy nguyên tắc ra quân nhanh và nhập thành sớm ở đây gần như bắt buộc.
Ngược lại, khi các tốt trung tâm khoá vào nhau, chẳng hạn tốt trắng ở d4, e5 đối mặt tốt đen ở d5, e6, thế cờ đóng lại. Quân đi lại chậm hơn, đòn tấn công cần nhiều thời gian chuẩn bị, nên một nước chậm ít bị trừng phạt ngay. Trong thế đóng, việc quan trọng hơn là đặt quân đúng chỗ cho kế hoạch dài, ví dụ đưa tượng ra ngoài chuỗi tốt nhà mình trước khi nó bị kẹt sau chuỗi đó.
Với người mới, cách đơn giản để áp dụng: sau mỗi lần đổi tốt ở trung tâm, tự nhắc mình rằng thế cờ vừa mở thêm, vua ở giữa đã nguy hiểm hơn một bậc, và nhập thành không nên chờ thêm.
Khi nào được phép phá nguyên tắc
Nguyên tắc khai cuộc là những quy luật trung bình rút ra từ rất nhiều ván đấu, không phải luật chơi. Chúng đúng trong phần lớn tình huống, nhưng có những lúc cụ thể phá nguyên tắc lại là nước tốt nhất. Ví dụ, đi một quân hai lần để ăn quân đối phương bỏ không, hay ra hậu sớm vì đối phương vừa để lộ một quân không được bảo vệ.
Thứ tự ưu tiên hợp lý là: trước hết, kiểm tra xem có quân nào bị đe doạ hoặc có quân nào ăn được không bị phạt; nếu không, mới áp dụng nguyên tắc. Hiểu như vậy, nguyên tắc khai cuộc là bộ chỉ đường mặc định cho những nước "không có gì cụ thể", chứ không phải lý do để bỏ qua một quân miễn phí.
Những khai cuộc có tên thường chứa vài nước trông như phá nguyên tắc, chẳng hạn đi tốt cánh sớm hay để vua ở giữa thêm vài nước. Các nước đó được chọn vì tính toán cụ thể đã chứng minh chúng ổn trong thế cờ đó. Người mới bắt chước mà không hiểu thường áp dụng sai chỗ. Lời khuyên chung là thuộc nguyên tắc trước, rồi mới học khai cuộc có tên, và khi học thì luôn hỏi "nước này phá nguyên tắc nào, đổi lại được gì".
Tự kiểm tra sau mười nước đầu
Sau mỗi ván tập, dừng ở nước thứ mười và trả lời lần lượt các câu dưới đây. Năm phút này cho bạn biết khai cuộc của mình ổn hay chưa, không cần máy phân tích:
- Mình đã có ít nhất một tốt ở trung tâm hoặc quân nhắm vào trung tâm chưa?
- Đã ra đủ hai mã và hai tượng chưa, còn quân nhẹ nào nằm ở hàng cuối?
- Vua đã nhập thành chưa; nếu chưa, có lý do cụ thể không?
- Có quân nào đi hai lần không cần thiết không?
- Hậu đã bị đuổi lần nào chưa; nếu có, mình mất bao nhiêu nhịp?
- Hai xe đã nhìn thấy nhau chưa?
- So với đối phương, bên nào có nhiều quân hoạt động hơn?
Ghi câu trả lời vào sổ cờ. Sau mười ván, bạn sẽ thấy rõ mình thường quên điều gì nhất, và đó là chỗ cần sửa đầu tiên.
Dùng chatbot để hiểu ý tưởng, dùng máy để kiểm nước
Chatbot rất hợp để hỏi "vì sao" trong khai cuộc. Bạn có thể dán chuỗi mười nước đầu của một ván và hỏi: Đây là mười nước đầu ván cờ vua của người mới học, cầm quân trắng. Chỉ ra nước nào đi ngược nguyên tắc khai cuộc, giải thích bằng ngôn ngữ đơn giản, không cần đưa ra biến thể dài. Câu trả lời thường hữu ích ở mức nguyên tắc.
Điểm cần cảnh giác là chatbot đôi khi bịa ra tên khai cuộc, bịa ra biến thể hoặc khẳng định một nước là "nước chính" khi không phải. Nó cũng có thể mất dấu vị trí quân sau vài nước. Vì vậy, mọi khẳng định cụ thể về nước đi hãy kiểm lại bằng máy phân tích chuyên dụng, nơi đánh giá dựa trên tính toán thật chứ không dựa trên văn bản đã đọc.
Một cách học kết hợp hiệu quả: chơi ván, tự trả lời bảy câu kiểm tra ở trên, rồi mới mở máy xem đánh giá. Nếu máy cho thấy bạn đã hơn hoặc ngang sau mười nước, khai cuộc của bạn đã làm xong việc của nó. Nếu bạn đã kém nhiều, xem lại nước nào làm đánh giá tụt mạnh nhất và đối chiếu với các nguyên tắc trong bài.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên mở đầu bằng nước nào?
Hai nước được khuyên nhiều nhất là đẩy tốt e hoặc tốt d lên hai ô, vì chúng vừa chiếm trung tâm vừa mở đường cho tượng và hậu. Với người mới, đẩy tốt e lên hai ô thường dẫn tới thế cờ mở, quân hoạt động nhanh, dễ học chiến thuật. Quan trọng hơn nước đầu là cách bạn ra quân sau đó.
Có phải lúc nào cũng nên nhập thành không?
Phần lớn ván cờ nhập thành là lựa chọn an toàn nhất. Tuy nhiên có những thế cờ mà vua ở giữa vẫn an toàn vì các cột giữa còn đóng, hoặc khi hậu đã đổi sớm nên nguy cơ tấn công vua thấp. Với người mới, cứ nhập thành sớm là thói quen đúng, ngoại lệ sẽ học dần qua kinh nghiệm.
Học khai cuộc có tên có cần thiết với người chơi phong trào không?
Có ích nhưng không phải ưu tiên đầu. Nắm vững nguyên tắc và chiến thuật cơ bản mang lại nhiều điểm hơn việc thuộc biến thể dài. Khi đã chơi ổn, bạn nên chọn một vài khai cuộc cố định để quen kiểu thế cờ, học ý tưởng của chúng hơn là học thuộc từng nước.
Vì sao không nên đưa hậu ra sớm dù nó mạnh nhất?
Chính vì mạnh nhất nên hậu không thể đứng yên khi bị quân giá trị thấp hơn tấn công. Đối phương có thể vừa ra mã, ra tượng vừa đuổi hậu, mỗi nước làm được hai việc, trong khi bạn chỉ lo chạy. Hậu thường phát huy tốt nhất sau khi các quân nhẹ đã ra và vua đã an toàn.
Đối phương đi nước lạ không có trong sách thì làm sao?
Quay lại nguyên tắc: kiểm tra nước đó có đe doạ gì không, rồi tiếp tục ra quân, giành trung tâm và nhập thành. Nước lạ ở trình độ phong trào thường là nước yếu, và cách trừng phạt tốt nhất là chơi đúng nguyên tắc chứ không cần biết tên khai cuộc. Sau ván, bày lại và kiểm bằng máy.
Mất bao lâu để nắm được nguyên tắc khai cuộc?
Hiểu nguyên tắc chỉ mất một buổi đọc. Áp dụng thành phản xạ thường cần vài chục ván có xem lại, tuỳ người. Dấu hiệu bạn đã nắm là sau mười nước, phần lớn ván của bạn đều đã ra đủ quân nhẹ, nhập thành và không mất quân vô cớ.