Từ khi AlphaGo thắng Lee Sedol 4–1 vào tháng 3 năm 2016, cách chơi cờ vây ở mọi trình độ đã thay đổi: nhiều nước từng bị coi là kém nay được dùng rộng rãi, nhiều định thức cũ bị bỏ, và việc luyện tập với máy phân tích trở thành thói quen của cả kỳ thủ chuyên nghiệp lẫn người chơi phong trào.
Bài này không đi vào cách AlphaGo hoạt động, phần đó có bài riêng trong danh mục máy chơi cờ. Ở đây, bạn sẽ thấy những thay đổi cụ thể trên bàn cờ, vì sao một số thay đổi không hợp với người mới, và cách người chơi phong trào nên học từ máy mà không đánh mất cách nghĩ của mình.
Những mốc đã thay đổi cái nhìn về cờ vây
Trước năm 2016, cờ vây được xem là trò chơi bàn cờ khó nhất với máy tính, vì số thế cờ khả dĩ quá lớn để tính toán theo kiểu duyệt nhiều nước như với cờ vua. Các chương trình mạnh nhất khi đó chỉ ngang người chơi nghiệp dư khá. Trận AlphaGo thắng Lee Sedol 4–1 tại Seoul tháng 3 năm 2016 vì vậy gây chấn động trong giới cờ vây, nhất là ván thứ hai với nước 37 đặt trên đường năm mà nhiều bình luận viên lúc đầu cho là lạ.
Ván thứ tư lại được nhớ vì Lee Sedol thắng nhờ một nước ở giữa ván làm máy lúng túng, ván duy nhất người thắng trong trận. Năm 2017, một phiên bản mạnh hơn thắng Kha Khiết 3–0, và cuối năm đó nhóm phát triển công bố AlphaGo Zero tự học từ luật chơi. Sau đó, các chương trình mã nguồn mở dựa trên cùng ý tưởng ra đời, giúp bất kỳ ai có máy tính phổ thông cũng dùng được một máy phân tích mạnh hơn kỳ thủ hàng đầu.
Chính điều cuối cùng mới tạo ra thay đổi lớn nhất với người chơi phong trào. Trận đấu năm 2016 là tin tức, nhưng việc máy phân tích mạnh có mặt trên máy tính ở nhà mới là thứ đổi cách mọi người học cờ hằng ngày.
Những thay đổi rõ nhất trên bàn cờ
Xâm nhập tam tam sớm. Trước đây, đặt quân vào điểm tam tam dưới quân điểm sao của đối phương ngay từ khai cuộc bị coi là nhường thế lực quá nhiều. Máy lại dùng nước này rất sớm, và nay đây là một trong những lựa chọn phổ biến nhất ở mọi trình độ.
Nước chạm vai. Đặt quân chéo sát phía trên quân đối phương để ép nó thấp xuống từng được dùng có chọn lọc. Sau khi máy dùng nhiều, nước chạm vai trở thành công cụ quen thuộc để giảm khung của đối phương.
Ít mở rộng lớn kiểu cũ. Một số cách tiếp cận góc rồi mở rộng xa, vốn là khuôn mẫu khai cuộc, nay được dùng ít hơn vì máy đánh giá chúng không còn hiệu quả như từng nghĩ.
Coi trọng nhịp đi trước hơn. Máy sẵn sàng bỏ một góc nhỏ hoặc vài quân để giữ được quyền đi nước lớn tiếp theo. Người chơi bắt đầu đánh giá lại giá trị của việc đi trước so với đất chắc ở một chỗ.
Đánh giá bằng tỉ lệ thắng và điểm chênh lệch. Kỳ thủ giờ nói về một nước theo kiểu "nước này làm mất khoảng hai điểm theo máy". Cách nói này khiến việc so sánh nước đi rõ ràng hơn, nhưng cũng dễ khiến người ta quên lý do đằng sau.
Thay đổi nào hợp với người chơi phong trào
Không phải mọi nước máy dùng đều nên bắt chước. Nước của máy thường dựa vào việc tính chính xác hàng chục nước tiếp theo. Bảng dưới là gợi ý theo kinh nghiệm chung, không phải quy tắc.
| Thay đổi | Người mới có nên dùng | Lý do |
|---|---|---|
| Xâm nhập tam tam sớm | Có, sau khi đã biết sống chết ở góc | Chuỗi nước tương đối ngắn, kết quả dễ hiểu: đất góc đổi lấy thế lực |
| Nước chạm vai | Thử dần | Ý đồ rõ, nhưng đòi hỏi biết khi nào nên dùng, dùng sai dễ làm đối phương mạnh lên |
| Bỏ quân để giữ nhịp | Nên thận trọng | Máy tính chính xác giá trị quân bỏ, người mới dễ bỏ nhầm quân quan trọng |
| Định thức mới thay định thức cũ | Học ý đồ, không học thuộc | Định thức thay đổi liên tục, nguyên lý thì bền hơn |
| Đánh giá theo điểm chênh của máy | Dùng khi xem lại ván | Giúp tìm nước sai lớn, nhưng không thay được việc tự giải thích |
Một cách thực tế: mỗi lần muốn thử một nước kiểu máy, hãy chơi nó trong vài ván 13x13 trước. Nếu thấy hiểu được nó đang làm gì, mới đem lên ván 19x19 với người thật.
Máy đổi cách học của người chơi phong trào ra sao
Trước đây, người chơi phong trào học bằng sách, bằng ván của kỳ thủ chuyên nghiệp, và bằng lời nhận xét của người mạnh hơn trong câu lạc bộ. Giờ ai cũng có thể mở ván vừa chơi và thấy ngay nước nào làm mất nhiều điểm nhất. Vòng phản hồi ngắn lại rất nhiều, và người tự học có công cụ mà trước đây chỉ người có thầy mới có.
Mặt trái là nhiều người chuyển sang chép nước máy thay vì tự nghĩ. Họ biết nước máy chọn nhưng không biết vì sao, nên khi đối phương đi lệch một chút thì lúng túng. Máy cũng không giải thích bằng lời: nó cho biết nước nào tốt hơn, nhưng không nói vì đất, vì thế lực hay vì nhịp đi trước. Phần diễn giải đó vẫn là việc của người học.
Câu lạc bộ và thầy dạy cờ vì vậy không mất vai trò, chỉ đổi vai. Thay vì chỉ ra nước sai, người dạy giờ giúp học trò hiểu vì sao máy chọn khác, và giúp chọn những gợi ý của máy phù hợp với trình độ hiện tại.
Với trẻ em học cờ vây, người lớn càng nên giữ vai trò này. Trẻ dễ coi lời máy là phán xét đúng sai về bản thân. Cùng xem lại ván, hỏi con nghĩ gì ở từng nước, rồi mới mở máy như một người bạn gợi ý, không dùng con số của máy để chấm điểm hay so sánh con với ai.
Học từ máy mà không đánh mất cách nghĩ của mình
Quy trình dưới đây dùng được cho cả người tự học lẫn người dạy cờ trong câu lạc bộ.
- Sau mỗi ván, tự xem lại trước, đánh dấu ba chỗ bạn thấy quan trọng nhất và viết ra suy nghĩ của mình.
- Bật máy, tìm ba chỗ điểm chênh lệch thay đổi lớn nhất. So sánh với ba chỗ bạn đã đánh dấu: trùng bao nhiêu?
- Ở mỗi chỗ, đừng chỉ nhìn nước máy gợi ý. Cho máy đi tiếp năm đến mười nước và tự diễn giải bằng một câu: máy đang lấy gì, bỏ gì.
- Nếu muốn diễn đạt cho rõ, gõ câu diễn giải của bạn vào chatbot và hỏi: "Câu giải thích này về một nước cờ vây có hợp lý về nguyên lý không, chỗ nào còn thiếu?" Chatbot có thể giúp sắp ý, nhưng không thay được máy phân tích trong việc đánh giá thế cờ.
- Ghi lại một nguyên tắc, không ghi lại nước cụ thể. Nước cụ thể chỉ đúng ở thế đó, nguyên tắc dùng được nhiều lần.
Khi chia sẻ tệp ván cho người khác hoặc đưa lên công cụ trực tuyến, xoá tên thật của người chơi, nhất là khi đó là ván của học trò nhỏ tuổi.
Hiểu đúng tỉ lệ thắng và điểm chênh mà máy hiển thị
Tỉ lệ thắng là ước tính của máy khi máy tự chơi tiếp. Con số đó trả lời câu hỏi: nếu từ thế này, hai máy cùng sức chơi tiếp, bên nào thắng bao nhiêu phần trăm. Nó không phải xác suất bạn thắng người đang ngồi đối diện.
Ở thế chênh lệch lớn, tỉ lệ thắng gần như không đổi. Khi một bên đã dẫn xa, mất thêm vài điểm vẫn để tỉ lệ thắng sát mức tuyệt đối. Vì vậy với ván phong trào, nhiều người thấy điểm chênh lệch ước tính dễ đọc hơn tỉ lệ thắng.
Điểm chênh lệch nói bạn mất bao nhiêu ở một nước. Nếu sau nước của bạn, chênh lệch đổi khoảng nửa điểm, đó là khác biệt rất nhỏ. Nếu đổi năm sáu điểm trở lên, đó là chỗ đáng xem lại. Người chơi phong trào nên tập trung vào các nước mất nhiều điểm, bỏ qua các khác biệt nhỏ.
Máy có thể đổi ý khi tính lâu hơn. Với thế phức tạp, con số ban đầu có thể dao động. Để máy tính thêm một lúc trước khi kết luận, đặc biệt ở các trận đối sát khí hay trận cướp lớn.
Máy gợi ý cho máy, không cho bạn. Nước tốt nhất theo máy là nước tốt nhất khi người chơi tiếp cũng chính xác như máy. Với bạn, một nước kém hơn chút ít nhưng bạn hiểu rõ và chơi tiếp được thường là lựa chọn thực tế hơn.
Máy mạnh không có nghĩa là cờ vây đã hết hay
Sau năm 2016, có người lo rằng khi máy mạnh hơn người, cờ vây sẽ mất ý nghĩa. Thực tế, giải đấu giữa người với người vẫn diễn ra, người chơi phong trào vẫn ngồi vào bàn mỗi tối, và nhiều người nói họ thích cờ hơn vì giờ hiểu được nhiều điều trước đây chỉ đoán. Cờ vây giữa hai người vẫn là một cuộc trò chuyện trên bàn cờ, với sai lầm, cảm xúc và cách nghĩ riêng của mỗi bên.
Máy cũng không hoàn hảo. Các chương trình mạnh vẫn có điểm mù ở một số thế hiếm, và đã có những công bố về chiến thuật khai thác điểm yếu của máy. Với người chơi phong trào, điều này nhắc rằng máy là công cụ đánh giá rất mạnh, không phải chân lý tuyệt đối.
Một thay đổi đáng giá là chuẩn mực chơi đẹp. Vì máy mạnh dễ tiếp cận, việc dùng máy trong lúc đang thi đấu là gian lận, và các giải trực tuyến lẫn trực tiếp đều có quy định chặt. Người chơi phong trào chỉ dùng máy khi xem lại ván đã xong, không bao giờ trong lúc ván còn đang diễn ra.
Câu hỏi thường gặp
AlphaGo có còn thi đấu không?
Sau các trận năm 2016 và 2017, nhóm phát triển đã ngừng cho AlphaGo thi đấu và chuyển sang các dự án khác. Những gì người chơi dùng ngày nay là các chương trình khác ra đời sau, dựa trên ý tưởng tương tự.
Người mới có nên học theo cách chơi của máy ngay không?
Nên học nguyên lý nền tảng trước: khí, mắt, sống chết, góc cạnh giữa. Sau đó mới thử các nước kiểu máy như xâm nhập tam tam. Bắt chước máy khi chưa hiểu nền tảng thường làm bạn lúng túng khi đối phương đi khác.
Định thức cũ có còn đáng học không?
Có. Nhiều định thức cũ vẫn được máy đánh giá là hợp lý, và ý đồ của chúng giúp bạn hiểu cách cân bằng đất và thế lực. Chỉ cần biết rằng một số biến thể nay ít được dùng.
Máy phân tích cờ vây có cần máy tính mạnh không?
Máy tính phổ thông chạy được, chỉ là tính chậm hơn. Với xem lại ván phong trào, tốc độ đó thường đủ. Hãy kiểm hướng dẫn của phần mềm bạn chọn về cấu hình tối thiểu ở phiên bản hiện hành.
Dùng máy khi chơi trực tuyến với bạn bè cho vui có sao không?
Nếu đối phương không biết và không đồng ý, đó vẫn là gian lận, dù chỉ là ván vui. Máy chỉ nên dùng khi xem lại ván đã kết thúc, hoặc khi cả hai cùng thoả thuận chơi một ván thử nghiệm có máy.
Có tài liệu tiếng Việt nào giải thích các thay đổi này không?
Tài liệu tiếng Việt còn ít. Bạn có thể nhờ chatbot dịch và tóm tắt các bài bình luận tiếng Anh, nhưng phải đối chiếu các nước cụ thể bằng máy phân tích, vì bản dịch dễ sai toạ độ.