Cờ úp là một biến thể của cờ tướng, trong đó mọi quân trừ hai tướng được úp mặt xuống và xáo trộn trước khi xếp vào các vị trí ban đầu; quân úp đi theo cách của vị trí nó đang đứng, và chỉ lật lên để lộ danh tính thật sau nước đi đầu tiên của nó. Vì không biết quân nào nằm ở đâu, mỗi ván cờ úp là một thế khai cuộc mới, và người chơi phải xử lý thông tin không đầy đủ, điều mà cờ tướng thường không có.
Bài này giải thích luật cờ úp theo cách chơi phổ biến, những điểm khác căn bản so với cờ tướng thường, chiến thuật cho người mới, vai trò của may rủi, và cách dùng phần mềm hay chatbot để học. Luật chi tiết có thể khác nhau giữa các nhóm chơi và các ứng dụng, nên trước mỗi ván nên thống nhất với người chơi cùng.
Cách xếp quân và nguyên tắc lật quân
Trước ván, mỗi bên lấy mười lăm quân của mình, tức tất cả trừ tướng, úp mặt xuống và xáo trộn. Sau đó các quân úp được đặt vào mười lăm vị trí ban đầu quen thuộc của cờ tướng: hai điểm của xe, hai của mã, hai của tượng, hai của sĩ, hai của pháo, năm của tốt. Tướng đặt ở giữa cung, mặt ngửa. Như vậy ở vị trí của xe có thể là một con tốt, ở vị trí của pháo có thể là một con xe.
Quân úp đi theo cách của vị trí nó đang đứng. Quân úp ở vị trí xe đi như xe, ở vị trí mã đi như mã, ở vị trí pháo đi như pháo, cứ thế cho tới tốt. Sau khi đi nước đầu tiên, quân đó được lật ngửa lên, và từ đó trở đi đi theo đúng danh tính thật của nó. Vì vậy một quân úp ở vị trí xe có thể lao một mạch sang tận bên kia bàn, rồi khi lật lên mới biết đó chỉ là một con tốt.
Theo cách chơi phổ biến, sĩ và tượng sau khi lật lên không còn bị giới hạn trong cung hay bên sông của mình, vì chúng có thể đã xuất hiện ở những vị trí không có ý nghĩa với giới hạn đó. Đây là một điểm mà các bộ luật có thể khác nhau, nên trước khi chơi, bạn nên hỏi rõ luật của nhóm hoặc của ứng dụng đang dùng. Các luật chung còn lại như chiếu, chiếu hết, mặt tướng vẫn giữ như cờ tướng thường.
Cờ úp khác cờ tướng thường ở những điểm nào
Bảng dưới đặt hai cách chơi cạnh nhau ở những khía cạnh người chơi hay hỏi. Những dòng có chữ thường là chỗ các nhóm chơi có thể áp dụng khác nhau.
| Khía cạnh | Cờ tướng thường | Cờ úp |
|---|---|---|
| Thế ban đầu | Luôn giống nhau | Mỗi ván khác nhau do xáo trộn |
| Thông tin | Hai bên thấy toàn bộ quân | Không biết quân úp là gì cho tới khi lật |
| Khai cuộc | Có hệ thống khai cuộc được nghiên cứu nhiều | Gần như không có khai cuộc thuộc lòng, phải tự đánh giá mỗi ván |
| Sĩ, tượng | Bị giới hạn trong cung và bên sông của mình | Sau khi lật thường được đi tự do, tuỳ bộ luật |
| May rủi | Không có | Có, do vị trí và danh tính quân ngẫu nhiên |
| Kỹ năng chính | Tính toán, kiến thức khai cuộc và tàn cục | Tính toán, đánh giá rủi ro, quản lý thông tin chưa biết |
Người chơi cờ tướng giỏi thường chơi cờ úp tốt hơn người mới, vì các kỹ năng tính toán, phối hợp quân, tàn cục vẫn quan trọng. Nhưng kiến thức khai cuộc gần như không dùng được, và người chơi phải quen với việc ra quyết định khi chưa biết đủ, điều khiến nhiều người chơi cờ tướng lâu năm thấy lạ lúc đầu.
Chiến thuật cơ bản cho người mới chơi cờ úp
Đếm quân đã lộ. Mỗi bên có đúng hai xe, hai pháo, hai mã, hai sĩ, hai tượng, năm tốt. Khi một số quân đã được lật, bạn suy ra được các quân úp còn lại có thể là gì. Ví dụ, nếu cả hai xe của đối phương đã lộ, những quân úp còn lại của họ không thể là xe. Thói quen đếm này giúp bạn đánh giá rủi ro chính xác hơn.
Cân nhắc trước khi lật quân ở vị trí mạnh. Quân úp ở vị trí xe có thể lao xa, nhưng nếu nó lật ra là quân yếu và đứng sâu trong vùng đối phương, bạn có thể mất nó ngay. Lật quân ở vị trí an toàn trước để biết mình có gì trong tay là cách chơi thận trọng.
Đừng để quân giá trị đứng làm mồi. Khi một xe thật của bạn đã lộ, đối phương sẽ nhắm vào nó. Vì quân úp của đối phương có thể đi những nước bất ngờ, hãy kiểm các đường tấn công từ mọi quân úp gần đó, không chỉ từ quân đã lộ.
Giữ tướng an toàn sớm hơn cờ tướng thường. Vì sĩ tượng có thể đã bị xáo đi chỗ khác hoặc rời cung sau khi lật, tướng của bạn thường kém được che chắn hơn. Kiểm định kỳ xem tướng có quân nào che không.
May rủi và kỹ năng trong cờ úp
Yếu tố ngẫu nhiên trong cờ úp là có thật: có ván bạn lật ra xe ở đúng chỗ cần, có ván bạn lật ra tốt ở đúng chỗ nguy hiểm. Trong một ván riêng lẻ, may rủi có thể quyết định kết quả. Nhưng qua nhiều ván, người tính toán tốt hơn, đếm quân cẩn thận hơn và đánh giá rủi ro chính xác hơn vẫn thắng nhiều hơn. Điều này giống các trò chơi có yếu tố ngẫu nhiên khác: may rủi ảnh hưởng từng ván, kỹ năng thể hiện qua nhiều ván.
Vì có may rủi, cờ úp hợp với những buổi chơi vui giữa bạn bè, nơi người mới vẫn có cơ hội thắng người giỏi hơn. Cũng vì vậy, nên giữ cờ úp đúng tinh thần một trò chơi trí tuệ: chơi để vui và để luyện tư duy, không gắn với tiền bạc hay đặt cược dưới bất kỳ hình thức nào. Khi chơi với trẻ em, đây là dịp tốt để dạy con chấp nhận kết quả, vì thua một ván do lật quân không may là chuyện bình thường.
Một mẹo cho người mới là đánh giá quyết định chứ không đánh giá kết quả. Sau ván, tự hỏi: ở từng thời điểm, với những gì mình biết lúc đó, lựa chọn của mình có hợp lý không. Một nước lật quân hợp lý mà ra kết quả xấu vẫn là nước đúng; một nước liều mà may thắng vẫn là nước cần sửa.
Học cờ úp với phần mềm và chatbot
Cờ úp có mặt trên một số ứng dụng cờ trực tuyến, và có phần mềm hỗ trợ phân tích, nhưng công cụ cho cờ úp ít và kém phát triển hơn cờ tướng thường. Một vài cách dùng hợp lý:
- Chơi nhiều ván ngắn trên ứng dụng để quen cảm giác thông tin chưa đầy đủ, chú ý xem ứng dụng áp dụng luật nào cho sĩ tượng sau khi lật.
- Dùng máy phân tích cờ tướng thường cho những thế đã lật hết quân: lúc đó cờ úp trở thành một thế cờ tướng bình thường, chỉ khác là sĩ tượng có thể ở vị trí lạ.
- Nhờ chatbot giải thích nguyên tắc, ví dụ: Trong cờ úp, giải thích cách đếm các quân đã lộ để ước lượng quân úp còn lại của đối phương có thể là gì, kèm một ví dụ giả định.
- Không tin chuỗi nước đi chatbot đề xuất, vì chatbot đa năng hay nhầm luật cờ tướng, và với cờ úp còn dễ nhầm hơn.
- Ghi lại những ván mình thua và xem thời điểm nào mình quyết định lật quân, so với những phương án khác lúc đó.
Nếu bạn mới học cờ tướng, nên chơi cờ tướng thường một thời gian trước khi chuyển sang cờ úp. Cờ úp đòi hỏi bạn đã thuộc nước đi của từng quân tới mức phản xạ, vì bạn phải nhớ đồng thời cách đi theo vị trí với quân úp và cách đi theo danh tính với quân đã lật.
Những điểm nên thống nhất trước khi bắt đầu ván cờ úp
Vì cờ úp chưa có một bộ luật được mọi nơi áp dụng giống nhau, nhiều cuộc tranh cãi giữa ván đến từ việc hai người hiểu luật khác nhau. Trước khi chơi với người mới quen, nên nói rõ vài điểm dưới đây.
- Sĩ và tượng sau khi lật có được đi ra ngoài cung, qua sông không, hay vẫn giữ giới hạn như cờ tướng thường.
- Khi ăn một quân còn úp của đối phương, người ăn có được xem danh tính quân đó không, và người bị ăn có được biết không.
- Quân úp có được đi nước đầu tiên vào vị trí chiếu tướng hay không, và nếu lật ra là quân không chiếu được thì xử lý thế nào.
- Tốt sau khi lật nếu đang đứng ở vị trí bên kia sông thì có được đi ngang ngay không.
- Luật về lặp nước, chiếu mãi, hết giờ áp dụng như cờ tướng thường hay theo cách riêng của nhóm.
Khi chơi trên ứng dụng, phần mềm đã cài sẵn một bộ luật, nên đọc phần hướng dẫn trước vài ván đầu. Khi chơi trên bàn cờ thật, nói rõ những điểm này mất chừng một phút, nhưng tránh được những tranh cãi làm mất vui. Người tổ chức buổi chơi nhóm có thể ghi các điểm đã thống nhất ra một tờ giấy để ai đến sau cũng biết.
Cờ úp có làm người chơi cờ tướng giỏi hơn không
Đây là câu hỏi người chơi cờ tướng hay đặt ra khi bạn bè rủ chơi cờ úp. Câu trả lời ngắn là cờ úp luyện một số kỹ năng khác với cờ tướng thường, và hai thứ bổ sung cho nhau chứ không thay thế. Cờ úp ép bạn tính toán trong thế lạ ngay từ đầu, không dựa vào khai cuộc thuộc lòng, và luyện thói quen kiểm mọi mối đe doạ, kể cả từ những quân chưa biết là gì.
Ngược lại, cờ úp không luyện được kiến thức khai cuộc và ít luyện được những kế hoạch trung cuộc dài hơi, vì thế cờ mỗi ván quá khác nhau. Nếu mục tiêu của bạn là thi đấu cờ tướng ở giải phong trào, thời gian chính vẫn nên dành cho cờ tướng thường, cờ úp để giải trí và thỉnh thoảng làm mới cảm giác tính toán.
Với người chơi chỉ để vui, cờ úp có một lợi thế rõ: ván nào cũng mới, nên không nhàm, và khoảng cách trình độ giữa người chơi lâu năm và người mới được thu hẹp phần nào nhờ yếu tố ngẫu nhiên. Đó là lý do cờ úp hay được chọn trong những buổi chơi nhóm, nơi mục đích là cùng ngồi với nhau hơn là phân thắng thua.
Câu hỏi thường gặp
Cờ úp có phải cờ tướng không?
Cờ úp là một biến thể của cờ tướng, dùng cùng bàn cờ, cùng bộ quân và phần lớn luật. Khác biệt là các quân trừ tướng được úp và xáo trộn vị trí, quân úp đi theo cách của vị trí đang đứng và chỉ lật lên sau nước đi đầu tiên.
Quân úp đi theo cách nào?
Quân úp đi theo cách của vị trí ban đầu mà nó đang đứng. Ví dụ quân úp ở vị trí pháo đi như pháo, ở vị trí mã đi như mã. Sau nước đi đầu tiên, quân được lật lên và từ đó đi theo danh tính thật của nó.
Sĩ và tượng trong cờ úp có bị giới hạn như cờ tướng thường không?
Theo cách chơi phổ biến, sĩ và tượng sau khi lật lên không còn bị giới hạn trong cung hay bên sông của mình. Tuy nhiên các bộ luật và ứng dụng có thể áp dụng khác nhau, nên bạn nên thống nhất với người chơi cùng hoặc đọc luật của ứng dụng trước khi chơi.
Cờ úp có phải trò may rủi không?
Cờ úp có yếu tố ngẫu nhiên do quân được xáo trộn, nên kết quả từng ván có thể chịu ảnh hưởng của may rủi. Qua nhiều ván, người tính toán và đánh giá rủi ro tốt hơn vẫn thắng nhiều hơn. Nên chơi như một trò chơi trí tuệ để vui, không gắn với tiền bạc.
Người mới học cờ tướng có nên chơi cờ úp không?
Nên chơi cờ tướng thường trước cho tới khi thuộc nước đi từng quân tới mức phản xạ. Cờ úp đòi hỏi nhớ cùng lúc cách đi theo vị trí với quân úp và theo danh tính với quân đã lật, nên người chưa vững luật dễ đi sai và khó học được gì.
Có phần mềm phân tích cờ úp không?
Công cụ cho cờ úp ít và kém phát triển hơn cờ tướng thường. Khi tất cả quân đã lật, bạn có thể dùng máy phân tích cờ tướng cho thế đó, lưu ý sĩ tượng có thể ở vị trí lạ. Với giai đoạn còn quân úp, nên tự phân tích bằng cách đếm quân đã lộ.