Chơi cờ tướng với máy giúp bạn tiến bộ khi máy được đặt ở mức vừa đủ khó để bạn thắng được khoảng một phần ba đến một nửa số ván, và mỗi ván đều được xem lại sau khi chơi. Máy cờ tướng hiện nay ở mức cao nhất mạnh hơn mọi người chơi, nên đánh với máy ở mức tối đa chỉ dạy bạn cách thua; còn đánh với máy quá yếu thì chỉ tạo thói quen xấu.
Bài này hướng dẫn cách chọn mức độ, những kiểu luyện tập với máy ngoài việc chơi ván đủ quân, cách chơi chấp quân, cách xem lại ván cho có ích, và những thói quen nên tránh để máy là bạn tập chứ không phải cái nạng. Nội dung viết theo nguyên lý chung, áp dụng được cho hầu hết phần mềm và ứng dụng cờ tướng; tên gọi các chức năng cụ thể khác nhau giữa các phần mềm, nên kiểm hướng dẫn của phần mềm bạn dùng.
Máy cờ tướng mạnh tới đâu và vì sao vẫn đáng chơi
Các chương trình cờ tướng mạnh nhất hiện nay dùng cùng hướng kỹ thuật với máy cờ vua: tìm kiếm qua hàng triệu thế cờ mỗi giây, kết hợp với hàm đánh giá, ngày càng nhiều chương trình dùng mạng nơ-ron học từ lượng ván rất lớn. Ở mức cao nhất, chúng mạnh hơn hẳn người chơi giỏi nhất, giống như ở cờ vua. Với người chơi phong trào, điều này có nghĩa máy gần như không bao giờ sai ở mức mạnh.
Chính vì quá mạnh, máy ở mức tối đa không phải đối thủ tập tốt. Bạn sẽ thua mọi ván, thường thua theo cách không hiểu vì sao, và không rút ra được gì. Giá trị thật của máy nằm ở chỗ khác: điều chỉnh được độ khó, chơi được bất cứ lúc nào, không mệt, không phán xét, và sau ván có thể phân tích chính xác từng nước bạn đã đi.
Một điểm khác biệt quan trọng với đối thủ người là cách máy yếu đi khi hạ mức. Nhiều phần mềm làm máy yếu đi bằng cách giảm thời gian tính hoặc cố ý chọn nước kém hơn một cách ngẫu nhiên. Kết quả là máy ở mức thấp đôi khi đi những nước mà người chơi thật không bao giờ đi, như bỏ quân vô lý rồi lại đi rất chính xác. Biết điều này để không rút ra kết luận sai từ những ván thắng dễ.
Chọn mức độ máy theo mục tiêu
Không có mức độ đúng cho mọi người. Bảng dưới gợi ý cách chọn theo mục tiêu của buổi tập, dựa trên tỷ lệ thắng của bạn với máy thay vì con số mức độ, vì mỗi phần mềm đánh số khác nhau.
| Mục tiêu buổi tập | Mức máy nên chọn | Dấu hiệu cần điều chỉnh |
|---|---|---|
| Làm quen luật, người mới | Thấp nhất, thắng phần lớn ván | Thắng mọi ván dễ dàng thì tăng một bậc |
| Luyện ván đủ quân | Mức bạn thắng khoảng một phần ba đến một nửa | Thua liên tiếp năm ván thì giảm, thắng liên tiếp năm ván thì tăng |
| Luyện một khai cuộc | Vừa phải, cho máy cầm bên đối phương | Máy đi lệch khỏi hướng bạn học quá sớm thì bày lại thế từ giữa khai cuộc |
| Luyện tàn cục | Cao nhất, cho máy phòng thủ | Không cần điều chỉnh; mục tiêu là thắng được thế lý thuyết thắng |
| Kiểm đòn chiến thuật | Cao nhất, chế độ phân tích | Chỉ dùng sau khi đã tự tìm đáp án |
Quy tắc thắng khoảng một phần ba đến một nửa là kinh nghiệm chung của nhiều người dạy cờ cho mọi trò chơi đối kháng: đủ khó để phải cố gắng, đủ dễ để không nản. Ghi lại kết quả mỗi buổi giúp bạn biết lúc nào nên tăng mức, thay vì cảm tính.
Chấp quân: cách chơi với máy mạnh mà vẫn có ván hay
Chấp quân là gì. Chấp quân là cho bên mạnh hơn bỏ bớt một hay vài quân trước ván. Trong cờ tướng truyền thống, người giỏi hay chấp người mới một mã, một pháo, thậm chí một xe. Nhiều phần mềm cho phép tự xếp thế ban đầu, nên bạn có thể bỏ bớt quân của máy để chơi với máy ở mức mạnh.
Vì sao chấp quân có ích. Chơi với máy mạnh có chấp quân khác với chơi với máy yếu. Máy mạnh vẫn đi những nước chính xác, hợp lý, nên bạn học được cách một đối thủ tốt chơi, trong khi lợi thế quân giúp bạn có cơ hội thắng. Bạn tập được cách biến lợi thế thành chiến thắng, kỹ năng mà nhiều người chơi phong trào thiếu.
Bắt đầu chấp bao nhiêu. Bắt đầu với chấp nhiều, ví dụ máy bỏ một xe, rồi giảm dần xuống bỏ một mã hoặc một pháo khi bạn thắng ổn định. Mỗi bậc giảm là một mốc tiến bộ rõ ràng, dễ theo dõi hơn số mức độ trừu tượng.
Chấp quân ngược lại. Khi đã khá hơn, bạn có thể tự bỏ bớt quân của mình để chơi với máy mức thấp, luyện cách phòng thủ và xoay xở khi kém thế. Cách này đặc biệt hữu ích cho người hay buông ván khi bị thiệt quân.
Một buổi tập bốn mươi lăm phút với máy
Chơi liên tục hàng chục ván nhanh với máy là cách tiến bộ chậm nhất. Một buổi tập có cấu trúc như dưới đây hiệu quả hơn nhiều, dù số ván ít hơn.
- Mười phút làm bài tập chiến thuật: chiếu hết trong hai ba nước, bắt quân, tự tìm đáp án trước khi máy kiểm.
- Hai mươi phút chơi một ván với máy ở mức hợp, thời gian đủ dài để mỗi nước có suy nghĩ, không mở chế độ gợi ý.
- Mười phút xem lại chính ván vừa chơi: trước hết tự đánh dấu ba nước mình thấy phân vân, rồi mới mở máy phân tích.
- Năm phút ghi sổ: một lỗi chính của ván, một điều học được, một thế muốn luyện lại lần sau.
Nếu chỉ có hai mươi phút, bỏ phần ván đủ quân, giữ phần bài tập và xem lại một ván cũ. Nếu có nhiều thời gian hơn, đừng chơi thêm ván mà dành thời gian cho việc luyện riêng thế mình hay mắc lỗi, chẳng hạn bày lại thế sau khai cuộc mình hay bị ép và chơi nhiều lần.
Bày thế tự chọn: luyện đúng chỗ mình yếu
Hầu hết phần mềm cờ tướng có chế độ tự xếp quân, cho phép bạn bày một thế bất kỳ rồi chơi tiếp với máy. Đây là chức năng bị bỏ quên nhiều nhất, trong khi nó cho phép luyện đúng chỗ mình yếu thay vì chơi lại từ đầu mỗi lần. Một ván đủ quân có thể chỉ có vài phút ở tàn cục; bày thẳng thế tàn cục thì bạn luyện được mười lần trong cùng thời gian.
Ba loại thế đáng bày nhất là: thế sau khai cuộc mà bạn hay bị ép, để thử các cách phòng thủ khác nhau; thế tàn cục cơ bản như đơn tốt đối tướng trơ hay xe tốt đối sĩ tượng, để tập biến lý thuyết thành chiến thắng; và thế lấy từ chính ván thua của bạn, ở đúng thời điểm trước nước hỏng, để chơi lại xem có cứu được không.
Khi bày thế lấy từ ván của mình, cho máy cầm bên đối phương ở mức mạnh và tự mình cầm bên đã thua. Nếu chơi lại vẫn thua, mở máy phân tích để xem thế đó vốn đã khó giữ hay nước hỏng nằm sớm hơn. Ghi các thế này vào một thư mục riêng trong phần mềm hoặc trong sổ tay, mỗi tuần lấy ra chơi lại một lần. Cách luyện này chậm lúc đầu nhưng nhắm đúng lỗ hổng của riêng bạn.
Thói quen nên tránh khi chơi với máy
Máy là công cụ tập rất tốt, nhưng một số thói quen làm bạn tiến bộ chậm hoặc thậm chí đi lùi. Để ý những dấu hiệu dưới đây trong cách mình tập.
- Bật chế độ gợi ý hoặc thanh đánh giá trong lúc đang chơi, khiến bạn đi theo máy thay vì tự nghĩ.
- Đi lại nước khi thấy sai. Nhiều phần mềm cho phép lùi nước; dùng nó thường xuyên làm mất thói quen kiểm kỹ trước khi đi.
- Chỉ chơi ván rất nhanh, không có thời gian tính, rồi coi số ván là thước đo tiến bộ.
- Không bao giờ xem lại, hoặc xem lại chỉ bằng cách bấm qua các nước được máy gắn nhãn sai mà không tìm hiểu vì sao.
- Chỉ chơi với máy, không chơi với người. Người chơi thật đi những nước khác máy ở mức thấp, và áp lực tâm lý khi ngồi đối diện là thứ máy không cho được.
- Dùng máy trong lúc đang chơi với người khác, kể cả ván vui. Đó là gian lận, phá hỏng niềm tin của cả nhóm chơi.
Điểm cuối cùng cần nói rõ: dùng máy chỉ đúng khi bạn đang tập một mình hoặc xem lại ván đã kết thúc. Trên các trang chơi trực tuyến và ở mọi giải đấu, dùng máy trong lúc chơi bị coi là gian lận và bị xử lý. Chơi đẹp là nền tảng để cờ tướng còn là niềm vui chung.
Dùng chatbot cùng máy cờ: phân chia việc cho đúng
Chatbot đa năng và máy cờ tướng là hai loại công cụ khác hẳn. Máy cờ tính chính xác nhưng chỉ nói bằng con số và nước đi. Chatbot nói bằng lời dễ hiểu nhưng chơi cờ tướng rất yếu, hay nhầm luật, nhầm vị trí quân, và tự tin đưa ra những nước đi không hợp lệ. Vì vậy nên phân chia: máy cờ trả lời câu hỏi nước nào tốt, chatbot giúp diễn đạt nguyên tắc vì sao.
Một cách kết hợp hữu ích là sau khi máy chỉ ra một nước tốt hơn mà bạn không hiểu, bạn mô tả bằng lời tình huống đó cho chatbot và hỏi về nguyên tắc liên quan. Ví dụ: Trong cờ tướng, khi xe của mình bị pháo đối phương ghim với tướng, những nguyên tắc chung nào giúp gỡ ghim, giải thích bằng lời, không cần đưa nước đi cụ thể. Câu trả lời về nguyên tắc thường hữu ích; câu trả lời về nước đi cụ thể thì không nên tin.
Chatbot cũng hữu ích để lên kế hoạch luyện tập, chẳng hạn nhờ nó đề xuất lịch tập bốn tuần cân đối giữa khai cuộc, chiến thuật và tàn cục dựa trên những lỗi bạn kể ra. Phần nội dung cụ thể như thế cờ, bài tập, biến khai cuộc thì lấy từ phần mềm cờ và sách cờ. Nếu bạn chưa quen dùng máy phân tích để xem lại ván, các bài trong mục phân tích ván cờ với máy của trang hướng dẫn chi tiết hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nên chơi với máy ở mức nào?
Mức hợp nhất là mức bạn thắng được khoảng một phần ba đến một nửa số ván. Thua liên tiếp nhiều ván thì giảm một bậc, thắng liên tiếp nhiều ván thì tăng. Mỗi phần mềm đánh số mức khác nhau, nên dựa vào tỷ lệ thắng thay vì con số mức.
Chơi với máy nhiều có giỏi lên không?
Có, nếu bạn chơi với thời gian đủ để suy nghĩ, không bật gợi ý, và xem lại ván sau khi chơi. Chơi thật nhiều ván nhanh mà không xem lại thì tiến bộ rất chậm. Nên kết hợp thêm bài tập chiến thuật và chơi với người thật.
Chấp quân với máy có ích gì?
Chấp quân cho phép bạn chơi với máy ở mức mạnh mà vẫn có cơ hội thắng. Máy mạnh đi những nước hợp lý, nên bạn học được cách đối thủ tốt chơi và tập biến lợi thế thành chiến thắng. Giảm dần số quân chấp là một cách đo tiến bộ rõ ràng.
Vì sao máy ở mức thấp đôi khi đi rất lạ?
Nhiều phần mềm làm máy yếu đi bằng cách giảm thời gian tính hoặc cố ý chọn nước kém một cách ngẫu nhiên. Vì vậy máy mức thấp có thể bỏ quân vô lý rồi lại đi rất chính xác, khác cách người chơi thật mắc lỗi. Đừng rút kết luận lớn từ những ván thắng dễ.
Có nên hỏi chatbot nước đi trong ván cờ tướng không?
Không nên. Chatbot đa năng chơi cờ tướng yếu, hay nhầm luật và vị trí quân, có thể đưa nước không hợp lệ. Nên dùng chatbot để giải thích nguyên tắc bằng lời hoặc lên kế hoạch luyện tập, còn nước đi cụ thể thì kiểm bằng phần mềm cờ tướng.
Dùng máy khi chơi trực tuyến với người khác có sao không?
Đó là gian lận. Các trang chơi trực tuyến và giải đấu đều cấm dùng máy hỗ trợ trong lúc chơi và có cách phát hiện, xử lý. Máy chỉ nên dùng khi bạn tập một mình hoặc xem lại ván đã kết thúc.