Với người chơi phong trào, cài đặt hợp lý cho máy phân tích là: để máy chạy đủ lâu tới khi điểm ổn định ở những thế quan trọng, hiện hai đến ba dòng biến thay vì một, dùng phần lớn số luồng của máy tính và cấp bộ nhớ đệm vừa phải. Không cần chạy đến độ sâu cực lớn cho mọi nước; điều quan trọng là biết khi nào nên để máy nghĩ lâu và khi nào xem nhanh là đủ.
Các tuỳ chọn như độ sâu, số dòng biến, luồng, bộ nhớ đệm nghe kỹ thuật nhưng hiểu được chúng giúp bạn tránh hai sai lầm phổ biến: tin vào một con số máy vừa tính trong một giây, hoặc ngồi đợi máy tính rất lâu cho những thế cờ không cần thiết. Bài này giải thích từng tuỳ chọn, gợi ý cài đặt cho từng tình huống và nói rõ giới hạn của phân tích trên điện thoại.
Giao diện và máy cờ: hai phần khác nhau
Khi nói "máy phân tích", thường có hai phần ghép lại. Phần thứ nhất là giao diện: bàn cờ bạn nhìn thấy, nút bấm, danh sách nước, thanh đánh giá. Phần thứ hai là máy cờ, chương trình thực sự tính toán. Máy cờ không có bàn cờ của riêng nó; nó nhận thế cờ từ giao diện, tính, rồi trả về nước đề nghị và điểm.
Hai phần nói chuyện với nhau qua một giao thức chung, phổ biến nhất ở cờ vua là UCI, viết tắt của Universal Chess Interface. Nhờ giao thức này, một giao diện có thể dùng nhiều máy cờ khác nhau, và một máy cờ có thể chạy trong nhiều giao diện. Trên trang web phân tích, hai phần đã được ghép sẵn; trên phần mềm cài vào máy tính, bạn thường có thể chọn máy cờ và chỉnh tuỳ chọn của nó.
Biết sự phân chia này giúp hiểu vì sao cùng một máy cờ chạy ở hai nơi lại cho kết quả khác nhau. Trang web có thể chạy máy cờ ngay trong trình duyệt với sức tính bị giới hạn, hoặc lấy kết quả đã tính sẵn từ máy chủ. Phần mềm cài trên máy tính bàn thì dùng toàn bộ sức của bộ xử lý. Khi so điểm giữa hai nơi, hãy nhớ chúng có thể đang tính với điều kiện rất khác nhau.
Các tuỳ chọn chính và ý nghĩa
Tên gọi có thể khác nhau tuỳ giao diện, nhưng các máy cờ hiện đại thường có những tuỳ chọn dưới đây. Kiểm tài liệu của phiên bản bạn đang dùng vì tên và giá trị mặc định thay đổi theo thời gian.
| Tuỳ chọn | Nghĩa là gì | Gợi ý cho người chơi phong trào |
|---|---|---|
| Độ sâu (depth) | Số nửa nước máy đã tìm theo nhánh chính; con số tăng dần khi máy chạy | Không đặt cứng; theo dõi điểm có ổn định không |
| Thời gian mỗi nước | Giới hạn thời gian máy được nghĩ cho một thế | Vài giây khi xem cả ván, lâu hơn hẳn ở thế quan trọng |
| Số dòng biến (MultiPV) | Số nước tốt nhất máy hiện song song, mỗi nước một dòng | Hai đến ba dòng khi phân tích |
| Luồng (Threads) | Số lõi bộ xử lý máy được dùng | Để lại một lõi cho máy tính chạy việc khác |
| Bộ nhớ đệm (Hash) | Dung lượng bộ nhớ máy dùng để nhớ thế cờ đã tính | Vừa phải so với bộ nhớ của máy tính, không cần tối đa |
| Bảng tra tàn cuộc | Đường dẫn tới dữ liệu kết quả tàn cuộc ít quân | Có ích nếu thường phân tích tàn cuộc |
Độ sâu là con số hay bị hiểu sai nhất. Hai máy cờ khác nhau cùng báo độ sâu 25 không có nghĩa đã tính kỹ như nhau, vì mỗi máy cắt tỉa nhánh theo cách riêng. Con số này chỉ có ý nghĩa khi so trong cùng một máy, và ngay cả khi đó, điểm ổn định qua nhiều độ sâu vẫn đáng tin hơn bản thân con số độ sâu.
Vì sao nên hiện hai đến ba dòng biến
Mặc định nhiều giao diện chỉ hiện một dòng, tức nước tốt nhất. Nhìn một dòng, bạn biết máy thích nước gì, nhưng không biết nước ấy tốt hơn các nước khác bao nhiêu. Có hai tình huống rất khác nhau ẩn sau cùng một dòng duy nhất: thế cờ có một nước duy nhất giữ được thế, mọi nước khác đều thua; hoặc thế cờ có năm nước gần ngang nhau, máy chỉ chọn một.
Khi hiện hai đến ba dòng, bạn thấy ngay khoảng cách. Nếu dòng một +0.8, dòng hai +0.7, dòng ba +0.6, thế cờ thoải mái, nước bạn đi chỉ cần nằm trong nhóm ấy là đủ tốt. Nếu dòng một +0.8, dòng hai -1.5, thì đây là thế có nước duy nhất, và việc bạn tìm ra hay bỏ lỡ nó là điểm đáng học.
Cái giá của nhiều dòng là tốc độ: máy phải chia sức tính cho từng dòng, nên mỗi dòng đi sâu chậm hơn so với khi chỉ tính một dòng. Vì vậy không nên bật quá nhiều dòng. Năm dòng trở lên chỉ hữu ích khi bạn muốn khảo sát kỹ các lựa chọn ở một thế khai cuộc hoặc thế rất mở.
Một cách dùng khéo: khi xem lướt cả ván, để một dòng cho nhanh. Khi dừng ở một thế then chốt, bật lên ba dòng và cho máy chạy lâu hơn.
Cài đặt gợi ý theo từng tình huống
Không có cài đặt nào đúng cho mọi việc. Dưới đây là cách chỉnh theo việc bạn đang làm, dùng được cho phần lớn giao diện phổ biến.
- Xem lại nhanh cả ván để tìm nước hỏng: một dòng, vài giây mỗi nước, hoặc dùng chức năng phân tích tự động của trang. Mục tiêu chỉ là tìm chỗ điểm đổi lớn.
- Phân tích kỹ một thế then chốt: hai đến ba dòng, cho máy chạy đến khi điểm và nước đứng đầu giữ nguyên qua nhiều lần tăng độ sâu, thường mất vài chục giây đến vài phút trên máy tính thường.
- Kiểm một ý tưởng của bạn: đi nước của bạn trên bàn phân tích, để máy chạy cho thế cờ sau nước đó, xem lời đáp tốt nhất của đối thủ. Đây là cách trả lời câu hỏi "nếu mình đi thế này thì sao".
- Phân tích tàn cuộc ít quân: nếu có bảng tra tàn cuộc, dùng nó thay vì dựa vào điểm của máy; kết quả của bảng tra là chính xác.
- Chuẩn bị khai cuộc: nhiều dòng, độ sâu vừa phải, kết hợp với cơ sở dữ liệu ván cờ để biết nước nào người ta hay chơi.
Điểm chung là: thời gian máy tính nên tỉ lệ với tầm quan trọng của thế cờ. Một ván bốn mươi nước có thể chỉ có vài thế xứng đáng được tính lâu.
Phân tích trên điện thoại: được gì, mất gì
Tiện để xem nhanh. Điện thoại đủ sức tìm các đòn chiến thuật ngắn và nước để mất quân. Với việc xem lại ván ngay sau khi chơi, như vậy là đủ cho phần lớn nhu cầu.
Đi nông hơn trong cùng thời gian. Bộ xử lý điện thoại yếu hơn máy tính bàn, và nhiều ứng dụng giới hạn sức tính để tiết kiệm pin. Ở thế phức tạp, điểm có thể chưa ổn định sau vài giây.
Nóng máy và hao pin. Để máy cờ chạy liên tục nhiều phút trên điện thoại làm máy nóng và tụt pin nhanh. Phân tích lâu nên để dành cho máy tính.
Có thể dùng kết quả tính sẵn. Một số trang và ứng dụng lấy điểm đã được máy chủ tính trước cho những thế cờ phổ biến. Khi đó điện thoại hiện kết quả sâu mà không phải tự tính, nhưng chỉ với thế cờ đã có trong kho.
Màn hình nhỏ khó xem nhiều dòng. Ba dòng biến dài trên màn hình điện thoại khó đọc. Có thể giữ một dòng và tự đi thử các nước khác trên bàn để so.
Đọc các con số máy cờ hiện ra khi đang tính
Ngoài điểm và dòng biến, nhiều giao diện hiện thêm một dòng thông tin về quá trình tính. Tên gọi khác nhau nhưng thường gồm các mục dưới đây.
- Độ sâu và độ sâu chọn lọc. Độ sâu là mức tìm kiếm chính; độ sâu chọn lọc là nhánh sâu nhất máy đã đi tới khi xét kỹ một số nước như ăn quân hay chiếu. Con số thứ hai thường lớn hơn nhiều, đừng nhầm hai con số này.
- Số thế cờ đã xét. Tổng số thế cờ máy đã đánh giá từ lúc bắt đầu. Con số này tăng rất nhanh và cho biết máy đã làm việc nhiều đến đâu cho thế hiện tại.
- Tốc độ. Số thế cờ máy xét được mỗi giây, phụ thuộc phần cứng, số luồng và loại máy cờ. Máy cờ dùng mạng nơ-ron lớn thường xét ít thế mỗi giây hơn nhưng đánh giá mỗi thế kỹ hơn, nên đừng so tốc độ giữa hai loại máy để kết luận máy nào mạnh.
- Mức dùng bộ nhớ đệm. Phần trăm bộ nhớ đệm đã được lấp. Khi gần đầy trong lúc phân tích lâu, tăng bộ nhớ đệm có thể giúp, còn ở phân tích ngắn thì không cần quan tâm.
- Kết quả từ bảng tra tàn cuộc. Một số giao diện cho biết máy đã tra bảng tàn cuộc bao nhiêu lần. Nếu số này lớn hơn không ở thế ít quân, kết quả tàn cuộc mà máy báo đáng tin hơn hẳn.
Với người chơi phong trào, chỉ cần theo dõi hai thứ: độ sâu có đang tăng và điểm có đứng yên không. Các con số còn lại chủ yếu có ích khi bạn so cài đặt hoặc tìm hiểu vì sao máy chạy chậm.
Những hiểu lầm về cài đặt
Hiểu lầm đầu tiên là "càng nhiều luồng càng tốt". Tăng luồng giúp máy tính nhanh hơn, nhưng mức tăng không tỉ lệ thuận, và nếu dùng hết mọi lõi, máy tính có thể ì ạch khi bạn mở thêm việc khác. Với phân tích cá nhân, dùng phần lớn số lõi là đủ.
Hiểu lầm thứ hai là "bộ nhớ đệm càng lớn càng chính xác". Bộ nhớ đệm giúp máy không phải tính lại những thế đã gặp, có ích khi phân tích lâu một thế. Nhưng cấp quá lớn so với bộ nhớ của máy tính có thể làm cả hệ thống chậm đi, và với lần phân tích vài giây thì bộ nhớ đệm lớn không mang lại gì đáng kể.
Hiểu lầm thứ ba là "máy cờ bản mới nhất mới dùng được". Với người chơi phong trào, các máy cờ mạnh của vài năm gần đây đều đủ sức chỉ ra mọi lỗi trong ván của bạn. Khác biệt giữa các phiên bản chủ yếu thể hiện ở những thế cờ cực kỳ tinh tế, nơi người chơi ở trình độ này hiếm khi cần đến.
Hiểu lầm cuối là "cài đặt mạnh thì phân tích sẽ tốt". Cài đặt chỉ quyết định độ tin cậy của con số. Chất lượng buổi phân tích vẫn nằm ở việc bạn có tự nghĩ trước, có đặt đúng câu hỏi và có rút ra được bài học bằng lời hay không.
Câu hỏi thường gặp
Độ sâu bao nhiêu thì đủ tin?
Không có con số cố định vì độ sâu của các máy cờ không so trực tiếp được với nhau. Cách thực tế hơn là xem điểm và nước đứng đầu có giữ nguyên khi độ sâu tăng thêm vài mức không. Nếu giữ nguyên, bạn có thể tin ở mức đủ dùng cho người chơi phong trào.
UCI là gì, có cần biết không?
UCI là giao thức để giao diện cờ và máy cờ trao đổi với nhau. Bạn không cần biết chi tiết, chỉ cần biết rằng nhờ nó, có thể dùng một máy cờ trong nhiều giao diện khác nhau. Nếu tự cài phần mềm trên máy tính, bạn sẽ gặp từ này khi thêm máy cờ.
Có nên cài máy cờ lên máy tính hay chỉ dùng trang web?
Trang web đủ cho phần lớn nhu cầu xem lại ván. Cài trên máy tính có lợi khi bạn muốn phân tích sâu, không cần kết nối mạng, hoặc quản lý cả kho ván của mình. Nếu mới bắt đầu, dùng trang web trước, khi thấy cần mới cài thêm.
Vì sao máy cờ trên trình duyệt yếu hơn?
Máy cờ chạy trong trình duyệt bị giới hạn bởi môi trường của trình duyệt, thường dùng ít lõi và ít bộ nhớ hơn so với khi cài trực tiếp. Một số trang bù lại bằng kết quả tính sẵn trên máy chủ. Với việc tìm lỗi trong ván phong trào, khác biệt này hiếm khi quan trọng.
MultiPV có làm máy yếu đi không?
Có ở mức nhất định. Khi hiện nhiều dòng, máy phải chia sức tính nên mỗi dòng đi sâu chậm hơn so với chỉ tính một dòng. Đổi lại bạn biết được khoảng cách giữa các nước. Hai đến ba dòng là mức cân bằng tốt cho phân tích thường ngày.
Các cài đặt này có áp dụng cho máy cờ tướng, cờ vây không?
Phần lớn máy cờ tướng và cờ vây cũng có các tuỳ chọn tương tự như luồng, bộ nhớ, số dòng biến và thời gian. Cách báo kết quả có thể khác, ví dụ máy cờ vây thường báo tỉ lệ thắng và số mục. Kiểm hướng dẫn của từng phần mềm.