Cờ tướng có bảy loại quân, mỗi loại một cách đi riêng, và người mới thường thuộc cách đi trong một buổi tối nhưng mất vài tuần mới hết đi nhầm những luật hạn chế như cản chân mã, cản mắt tượng hay lộ mặt tướng. Bài này đi đúng theo thứ tự người mới cần: bàn cờ trông thế nào, mỗi quân đi ra sao, những luật dễ quên, khi nào thì thắng, thua hay hoà.
Phần cuối hướng dẫn cách dùng chatbot và phần mềm cờ để tự kiểm mình đã hiểu luật đúng chưa, kèm lưu ý chỗ AI hay trả lời sai. Bạn nên bày một bàn cờ thật hoặc mở một bàn cờ trên máy ngay bên cạnh, đọc tới đâu đi thử tới đó.
Bàn cờ, sông, cung và cách xếp quân ban đầu
Bàn cờ tướng gồm chín đường dọc và mười đường ngang. Quân cờ đặt trên giao điểm của các đường chứ không đặt trong ô như cờ vua, nên tổng cộng có chín mươi điểm đứng. Khoảng trống chia đôi bàn cờ ở giữa gọi là sông, hay hà. Mỗi bên có một khu vực hình vuông ba nhân ba điểm, kẻ hai đường chéo, nằm giữa hàng cuối cùng của mình; đó là cung, nơi tướng và sĩ phải ở suốt ván.
Mỗi bên có mười sáu quân: một tướng, hai sĩ, hai tượng, hai mã, hai xe, hai pháo và năm tốt. Hàng cuối xếp từ ngoài vào trong theo thứ tự xe, mã, tượng, sĩ, rồi tướng ở chính giữa, sau đó đối xứng sang phía còn lại. Hai pháo đứng ở hàng thứ ba tính từ cuối, thẳng phía trên hai mã. Năm tốt đứng ở hàng thứ tư, cách nhau một đường, trên các cột một, ba, năm, bảy, chín.
Theo luật thi đấu thông dụng, bên cầm quân đỏ đi trước, bên kia thường là quân đen. Khi chơi với bạn bè, nhiều nhóm luân phiên cầm quân đỏ qua mỗi ván để công bằng. Một mẹo để xếp quân nhanh là nhớ hình ảnh: hàng cuối đối xứng qua tướng, pháo đứng trên mã, tốt đứng cách quãng. Xếp xong, bạn kiểm lại bằng cách đếm: mỗi bên đúng mười sáu quân, hai tướng đứng thẳng nhau trên cùng một cột giữa.
Nếu bạn quen cờ vua, khác biệt lớn nhất là cờ tướng có sông và cung, hai thứ này giới hạn một số quân. Chính các giới hạn đó tạo nên đặc trưng của cờ tướng: phòng thủ tập trung quanh cung, tấn công thường nhắm vào việc phá sĩ, tượng để mở đường tới tướng.
Nước đi của bảy loại quân trong một bảng
Bảng dưới gom cách đi và giới hạn chính của từng quân. Bạn đọc từng dòng rồi đi thử trên bàn cờ, mỗi quân đi vài nước theo mọi hướng có thể.
| Quân | Cách đi | Giới hạn chính |
|---|---|---|
| Tướng | Mỗi nước một bước theo chiều dọc hoặc ngang | Không ra khỏi cung; không được đối mặt trực tiếp với tướng đối phương |
| Sĩ | Mỗi nước một bước theo đường chéo | Chỉ đi trên các đường chéo trong cung, nên chỉ có năm điểm đứng |
| Tượng | Đi chéo đúng hai bước, như đường chéo một hình vuông lớn | Không qua sông; bị chặn nếu điểm giữa đường chéo có quân |
| Mã | Đi một bước thẳng rồi một bước chéo ra ngoài, giống hình chữ nhật hai nhân một | Bị chặn nếu điểm sát ngay theo hướng thẳng có quân |
| Xe | Đi thẳng dọc hoặc ngang bao nhiêu bước cũng được | Không nhảy qua quân khác |
| Pháo | Di chuyển như xe khi không ăn quân | Muốn ăn phải nhảy qua đúng một quân bất kỳ làm ngòi |
| Tốt | Mỗi nước một bước thẳng về phía trước | Qua sông mới được đi ngang; không bao giờ lùi |
Cách ăn quân của mọi quân, trừ pháo, giống cách đi: đi tới điểm có quân đối phương thì bắt quân đó ra khỏi bàn. Riêng pháo có hai chế độ: đi thường thì như xe, còn ăn thì bắt buộc giữa pháo và quân bị ăn có đúng một quân, của bên nào cũng được. Đây là quân người mới hay nhầm nhất, nên bạn bày riêng một pháo với vài quân xung quanh và thử từng trường hợp.
Bốn luật hạn chế người mới hay đi sai
Cản chân mã. Mã đi một bước thẳng trước rồi mới chéo, nên nếu điểm ngay sát mã theo hướng thẳng đó có quân, dù của bên nào, mã không đi được về hai điểm phía ấy. Khi tính mã đối phương có ăn được quân mình không, việc đầu tiên là nhìn chân mã có bị cản không. Nhiều thế phòng thủ dựa hẳn vào việc đặt một quân chặn chân mã.
Cản mắt tượng. Tượng đi chéo hai bước, và điểm ở giữa gọi là mắt tượng. Có quân đứng ở mắt thì tượng không đi qua được. Vì tượng không qua sông, mỗi tượng chỉ có bảy điểm đứng trên nửa bàn của mình; nhớ bảy điểm đó giúp bạn phòng thủ nhanh hơn.
Lộ mặt tướng. Hai tướng không được đứng trên cùng một cột mà giữa chúng không có quân nào. Một nước đi làm hai tướng nhìn thẳng nhau là nước không hợp lệ, kể cả khi người đi là bạn rút một quân đang che ở giữa. Luật này về sau thành vũ khí: tướng của bạn khống chế cả một cột, giúp các quân khác chiếu hết.
Không được tự đặt tướng vào thế bị ăn. Giống cờ vua, bạn không được đi một nước khiến tướng mình đang bị đe doạ ăn ngay. Khi đang bị chiếu, nước tiếp theo bắt buộc phải gỡ chiếu: đưa tướng sang điểm an toàn, ăn quân đang chiếu, hoặc chèn một quân vào giữa. Với pháo chiếu, còn một cách nữa là rút bớt ngòi để pháo không còn quân để nhảy qua.
Khi nào thắng, khi nào thua, khi nào hoà
Bạn thắng khi chiếu hết: tướng đối phương đang bị chiếu và không còn nước nào gỡ được. Điểm khác cờ vua mà nhiều người không biết: trong cờ tướng, bên đến lượt đi mà không còn nước hợp lệ nào, kể cả khi tướng không bị chiếu, thì bị xử thua. Cờ vua gọi tình huống tương tự là hoà, còn cờ tướng thì không. Vì vậy trong tàn cuộc, ép đối phương hết nước đi là một cách thắng hẳn hoi.
Thua cũng có thể đến từ việc xin thua, hết giờ khi chơi có đồng hồ, hoặc vi phạm luật lặp nước. Luật thi đấu cấm một bên chiếu mãi hoặc đuổi bắt mãi một quân để kéo ván cờ thành lặp vô tận; bên vi phạm phải đổi nước, không đổi thì bị xử thua. Phần chi tiết của luật này khá phức tạp và mỗi giải có thể áp dụng theo điều lệ riêng, nên khi đi thi bạn đọc kỹ điều lệ của giải đó. Khi chơi vui ở nhà, các nhóm thường thoả thuận đơn giản: lặp lại ba lần thì bên chiếu phải đổi nước.
Hoà xảy ra khi hai bên thoả thuận, khi cả hai không còn đủ lực để chiếu hết, hoặc khi thế cờ lặp lại mà không bên nào vi phạm. Một ví dụ hay gặp: một bên còn một xe, bên kia còn đủ hai sĩ hai tượng, ván cờ thường kết thúc hoà nếu người phòng thủ đi đúng. Người mới nên biết sớm điều này để khỏi tốn hàng chục nước cố gắng vô ích, và cũng để biết giữ sĩ tượng khi mình đang yếu.
Lộ trình mười buổi học luật và chơi ván đầu
Học cờ tướng hiệu quả nhất là chia nhỏ, mỗi buổi chừng hai mươi đến ba mươi phút, chơi ngay những gì vừa học. Trình tự dưới đây dành cho người lớn tự học hoặc cho cả nhà học cùng.
- Buổi một: xếp quân và gọi đúng tên từng quân, xếp đi xếp lại tới khi không cần nhìn hình.
- Buổi hai: chỉ chơi bằng tốt và tướng, ai đưa được tốt sang tới hàng cuối bên kia trước thì thắng, để quen sông và luật tốt.
- Buổi ba: thêm xe, chơi ván chỉ có xe, tốt và tướng; tập thấy quân nào đang bị đe doạ.
- Buổi bốn: thêm mã, mỗi người bày ba thế cản chân mã cho người kia đoán mã đi được đâu.
- Buổi năm: thêm pháo, tập riêng việc tìm ngòi và tránh để quân mình thành ngòi cho pháo đối phương.
- Buổi sáu: thêm sĩ, tượng, chơi ván đủ quân đầu tiên, không tính thắng thua, dừng lại bất cứ khi nào có thắc mắc luật.
- Buổi bảy: học khái niệm chiếu và ba cách gỡ chiếu, bày mười thế chiếu cho nhau gỡ.
- Buổi tám: tập chiếu hết bằng hai xe đối với tướng trơ trọi, rồi bằng xe cộng tướng mình.
- Buổi chín: chơi ba ván đủ quân, sau mỗi ván kể lại nước nào mình mất quân và vì sao.
- Buổi mười: chơi một ván với máy ở mức thấp nhất, bật chế độ báo nước đi không hợp lệ để tự kiểm luật.
Nếu dạy cho người lớn tuổi hoặc người ít kiên nhẫn, bạn có thể gộp buổi hai tới năm làm hai buổi, nhưng đừng bỏ phần chơi với ít quân. Ván ít quân giúp nhìn rõ từng luật, trong khi ván đủ quân ngay từ đầu dễ khiến người mới rối và nản.
Dùng chatbot và phần mềm cờ để học luật cho đúng
Chatbot trả lời tốt các câu hỏi về luật ở dạng lời nói, còn phần mềm cờ thì kiểm nước đi chính xác. Kết hợp hai thứ giúp người tự học không có ai bên cạnh vẫn biết mình hiểu đúng chưa.
- Hỏi chatbot bằng câu cụ thể, ví dụ: Giải thích luật cản chân mã trong cờ tướng cho người mới, kèm ba tình huống mà mã bị cản và ba tình huống không bị cản, mô tả bằng lời theo cột và hàng.
- Yêu cầu chatbot đặt câu hỏi kiểm tra ngược: Hãy hỏi lần lượt mười câu trắc nghiệm về luật cờ tướng, chờ trả lời từng câu rồi mới giải thích đúng sai.
- Mỗi điều chatbot nói về một nước đi cụ thể, bạn bày lại trên phần mềm cờ để kiểm; phần mềm từ chối nước sai luật nên là trọng tài đáng tin hơn.
- Chatbot hay nhầm khi mô tả vị trí quân bằng toạ độ, đặc biệt là cách đếm cột của bên đen, và đôi khi lẫn luật cờ tướng với cờ vua như cho tốt phong cấp; gặp câu nghe lạ thì hỏi lại hoặc tra sách luật.
- Luật thi đấu chính thức có cập nhật theo thời gian; câu hỏi về điều lệ giải nên đối chiếu văn bản điều lệ của ban tổ chức thay vì tin vào câu trả lời của chatbot.
Không cần đưa thông tin cá nhân nào vào khi hỏi luật cờ. Nếu dùng ứng dụng có tài khoản, bạn nên đặt tên hiển thị không phải tên thật, nhất là khi tài khoản dùng cho trẻ.
Phép lịch sự trên bàn cờ mà ai cũng nên biết
Luật trên giấy là một nửa, nửa còn lại là cách cư xử. Người chơi cờ tướng lâu năm thường nhắc câu hạ thủ bất hoàn: đã đặt quân xuống điểm mới và buông tay thì không xin đi lại. Với người mới, bạn có thể thoả thuận cho đi lại trong vài ván đầu, nhưng nói rõ trước khi chơi để không ai thấy bị thiệt.
Câu thứ hai quen thuộc không kém là xem cờ không nói. Người đứng xem không chỉ nước, không bình luận khi ván đang diễn ra, kể cả khi thấy một nước thắng rõ ràng. Ở những bàn cờ vỉa hè, chuyện người xem góp lời gây cãi nhau không hiếm, và cách tốt nhất là đợi ván xong rồi mới cùng bày lại.
Cuối cùng, cờ tướng là trò chơi trí tuệ, không phải chuyện thắng thua bằng tiền. Một ván cờ có đặt cược dù nhỏ cũng làm không khí căng thẳng, dễ sinh xích mích, và đi ngược tinh thần của trò chơi. Nếu muốn có chút hồi hộp, các nhóm bạn thường đặt điều kiện vui như người thua pha trà hoặc xếp quân cho ván sau. Bắt tay khi bắt đầu và khi kết thúc ván cờ là thói quen nhỏ nhưng giữ cho bàn cờ luôn vui vẻ.
Câu hỏi thường gặp
Cờ tướng có bao nhiêu quân và bàn cờ có bao nhiêu điểm?
Mỗi bên có mười sáu quân gồm một tướng, hai sĩ, hai tượng, hai mã, hai xe, hai pháo và năm tốt, tổng cộng ba mươi hai quân. Bàn cờ có chín đường dọc và mười đường ngang, tức chín mươi giao điểm để đặt quân.
Pháo ăn quân như thế nào?
Pháo đi như xe khi không ăn quân, nhưng muốn ăn thì phải nhảy qua đúng một quân bất kỳ nằm giữa pháo và quân bị ăn, gọi là ngòi. Không có ngòi hoặc có từ hai quân trở lên ở giữa thì pháo không ăn được.
Tốt qua sông có lùi được không?
Không. Tốt trong cờ tướng không bao giờ lùi. Chưa qua sông thì tốt chỉ tiến thẳng một bước, qua sông rồi thì được đi thêm sang ngang một bước, và khi tới hàng cuối của đối phương thì chỉ còn đi ngang.
Hết nước đi mà không bị chiếu thì có hoà như cờ vua không?
Không. Theo luật cờ tướng thông dụng, bên đến lượt mà không còn nước hợp lệ nào thì bị xử thua, dù tướng có bị chiếu hay không. Đây là điểm khác quan trọng so với cờ vua mà người chuyển từ cờ vua sang hay nhầm.
Có nên nhờ chatbot dạy luật cờ tướng không?
Có thể dùng chatbot để nghe giải thích luật bằng lời và để nó đặt câu hỏi kiểm tra bạn. Nhưng mọi nước đi cụ thể nên kiểm lại trên phần mềm cờ, vì chatbot có lúc mô tả sai toạ độ hoặc lẫn luật cờ vua sang.
Học luật cờ tướng mất bao lâu?
Phần lớn người lớn thuộc cách đi của các quân sau một hai buổi tập. Để hết nhầm các luật hạn chế như cản mã, cản tượng, lộ mặt tướng thường cần chơi thêm vài chục ván. Chơi ván ít quân trước giúp rút ngắn giai đoạn này.