Cờ tướng trong văn hoá Việt: quán cờ vỉa hè, cờ người và những câu nói từ bàn cờ

Cờ tướng là trò chơi bàn cờ quen thuộc nhất với nhiều thế hệ người Việt: có mặt ở góc phố, trong sân nhà, ở các buổi họp mặt câu lạc bộ, và trong lễ hội đầu xuân dưới dạng cờ người. Trò chơi này cũng để lại trong tiếng Việt nhiều câu nói hằng ngày, từ nước cờ, thí tốt cho tới xe pháo mã, mà nhiều người dùng mà không để ý gốc từ bàn cờ.

Bài này nhìn cờ tướng như một phần đời sống: những không gian chơi cờ quen thuộc, cờ người trong lễ hội, phép lịch sự của người chơi và người xem, những câu nói mượn từ bàn cờ, và cách thế hệ trẻ tiếp nối thú chơi này khi phần mềm và chơi trực tuyến đã phổ biến. Bài không đi vào nguồn gốc lịch sử chi tiết, phần vốn còn nhiều cách giải thích khác nhau giữa các tài liệu.

Bàn cờ vỉa hè: một không gian sinh hoạt của phố

Ở nhiều thành phố, hình ảnh vài người ngồi quanh một bàn cờ tướng đặt trên ghế nhựa thấp, dưới gốc cây, cạnh quán nước, là cảnh quen thuộc. Người chơi thường là các ông đã nghỉ hưu, thợ xe, người bán hàng tranh thủ lúc vắng khách. Xung quanh luôn có vài người đứng xem, có người chỉ đi ngang dừng lại vài phút, có người ở lại tới hết ván.

Điều làm bàn cờ vỉa hè đặc biệt không nằm ở trình độ cờ, mà ở việc nó là một không gian gặp gỡ không cần hẹn. Người lạ có thể ngồi vào chơi một ván, người quen gặp nhau mỗi buổi sáng, chuyện cờ xen lẫn chuyện nhà, chuyện phố. Với nhiều người cao tuổi, bàn cờ là lý do để ra khỏi nhà, gặp người, giữ nhịp sinh hoạt đều đặn.

Không gian này đang thay đổi cùng với đô thị: vỉa hè được sắp xếp lại, nhiều người chuyển vào chơi trong công viên, nhà văn hoá phường hoặc câu lạc bộ. Ở đâu cũng vậy, tinh thần của bàn cờ phố là chơi để vui và để gặp nhau. Một số nơi gắn bàn cờ với chuyện ăn thua bằng tiền; đó là thứ làm hỏng tinh thần ấy, và trang này không bàn tới, chỉ khuyên bạn tránh xa.

Cờ người trong lễ hội đầu xuân

Cờ người là hình thức chơi cờ tướng trên một bàn cờ rất lớn kẻ trên sân, mỗi quân cờ là một người thật, mặc trang phục theo màu đỏ hoặc đen, cầm hoặc đeo biển tên quân. Hai người cầm quân, thường là những người chơi giỏi trong vùng, ngồi ở hai đầu sân hoặc trên chỗ cao để điều khiển, và quân cờ người di chuyển theo lệnh. Hình thức này xuất hiện ở nhiều lễ hội đầu xuân và các ngày hội văn hoá ở cả ba miền.

Cờ người là dịp cả cộng đồng cùng tham gia: thanh niên trong làng hoặc phường được chọn làm quân, các cụ cao tuổi làm người cầm quân hoặc trọng tài, người xem đứng kín quanh sân. Trang phục, nghi thức mở đầu, cách xin quân, cách tuyên bố kết quả khác nhau theo từng nơi, và thường là phần được người dân địa phương giữ gìn kỹ.

Nếu bạn muốn đưa con đi xem cờ người, nên tìm hiểu lịch lễ hội của địa phương qua các kênh thông tin chính thức của tỉnh, thành phố, vì lịch có thể thay đổi theo từng năm. Trước khi đi, có thể cùng con xem lại cách đi của các quân trên bàn cờ nhỏ ở nhà; trẻ thường thích thú hơn hẳn khi nhận ra quân xe, quân mã đang di chuyển đúng như luật mình vừa học.

Phép lịch sự của người chơi và người xem

Xem cờ không nói. Câu dặn quen thuộc này nhắc người đứng xem không được mách nước, không bình luận trong lúc ván đang diễn ra. Mách nước làm hỏng ván của người chơi và thường làm cả hai bên khó chịu. Nếu muốn góp ý, đợi hết ván và chỉ góp khi được hỏi.

Cờ ngoài bài trong. Câu nói này ghi nhận một điều thú vị: người đứng ngoài xem cờ thường thấy rõ hơn người đang chơi, vì không chịu áp lực và có thời gian nhìn toàn cục. Chính vì vậy người xem càng cần giữ ý, không nói ra những gì mình thấy.

Đã chạm quân thì nên đi quân đó. Nhiều nhóm chơi giữ nguyên tắc đã cầm quân lên thì phải đi quân ấy, đã đặt xuống thì không đi lại. Ở giải đấu, đây là luật thi đấu; ở bàn cờ vui, đây là cách tôn trọng đối thủ.

Thắng không khoe, thua không giận. Bắt tay hoặc gật đầu trước và sau ván, không chê đối thủ, không hất bàn cờ khi thua. Những điều nhỏ này quyết định người ta có muốn chơi với bạn lần sau hay không.

Những câu nói mượn từ bàn cờ trong tiếng Việt

Rất nhiều cách nói hằng ngày có gốc từ cờ tướng. Bảng dưới gom một số cách nói phổ biến cùng nghĩa thường dùng, để bạn thấy trò chơi này đã đi vào ngôn ngữ sâu tới đâu.

Nghĩa của các cách nói có thể khác nhau đôi chút tuỳ vùng và ngữ cảnh. Điều thú vị là nhiều người trẻ chưa từng chơi cờ tướng vẫn dùng những cách nói này hằng ngày, một dấu hiệu cho thấy trò chơi từng phổ biến và gần gũi tới mức nào trong đời sống người Việt.

Cờ tướng trong gia đình và giữa các thế hệ

Với nhiều gia đình, bàn cờ tướng là đồ vật quen trong nhà, và ván cờ đầu tiên của trẻ thường là với ông hoặc bố. Cách dạy truyền thống khá giống nhau ở nhiều nơi: người lớn chấp quân, chơi chậm, vừa chơi vừa giải thích, thỉnh thoảng cố ý để trẻ thắng một ván. Điều trẻ nhớ lâu thường không phải nước cờ hay, mà là những buổi tối ngồi cạnh người lớn.

Ngày nay, nhiều trẻ học cờ qua ứng dụng trước khi chơi với người trong nhà. Điều này có lợi vì trẻ học luật nhanh, nhưng cũng làm mất đi phần trò chuyện. Một cách cân bằng là để trẻ học luật trên ứng dụng, rồi dành thời gian chơi trên bàn cờ thật với người lớn trong nhà, không tính thắng thua, không so trẻ với ai, chỉ là cùng ngồi với nhau.

Ở chiều ngược lại, người cao tuổi chơi cờ với cháu là dịp để cả hai bên cùng vui. Nhiều ông bà vốn chơi cờ lâu năm có thể bất ngờ khi thấy cháu dùng ứng dụng để xem lại ván, và có khi chính cháu là người hướng dẫn ông bà dùng phần mềm. Đó là một cách tự nhiên để công nghệ nối các thế hệ thay vì tách họ ra.

Bộ cờ trong nhà: quân tròn, chữ khắc và chiếc bàn cờ gấp

Bộ cờ tướng quen thuộc trong nhiều gia đình là ba mươi hai quân tròn, dẹt, bằng gỗ hoặc nhựa, mặt quân khắc chữ Hán tô màu đỏ cho một bên và đen hoặc xanh cho bên kia, đi kèm một bàn cờ gấp bằng giấy cứng, gỗ mỏng hoặc vải. Với người mới, đọc chữ trên mặt quân là trở ngại đầu tiên, và việc nhận mặt quân thường được học qua người lớn trong nhà trước cả luật đi.

Ngày nay trên thị trường có những bộ cờ khắc chữ Quốc ngữ hoặc hình vẽ biểu tượng để người mới, nhất là trẻ em, dễ nhận quân. Đây là cách làm hợp lý khi mới học; khi đã quen, nhiều người vẫn chuyển sang bộ cờ chữ Hán vì đó là bộ được dùng ở câu lạc bộ, ở giải đấu và trên phần lớn phần mềm.

Bộ cờ cũ trong nhà, những quân gỗ đã mòn cạnh vì qua tay nhiều người, là thứ nhiều gia đình giữ lại như kỷ vật. Nếu nhà bạn còn một bộ như vậy, đó là cách tự nhiên để mở đầu câu chuyện với trẻ về ông bà, về những ván cờ ngày trước, trước khi cùng con ngồi xuống chơi ván đầu tiên. Một bộ cờ tự làm bằng bìa cứng cũng là hoạt động thủ công vui cho cả nhà, và giúp trẻ nhớ tên quân nhanh hơn.

Giữ nét đẹp cờ tướng trong thời chơi trực tuyến

Chơi trực tuyến và phần mềm phân tích đã thay đổi cách người ta học và chơi cờ tướng. Một vài cách để giữ được tinh thần của bàn cờ phố và bàn cờ gia đình trong bối cảnh mới:

• Thỉnh thoảng chơi trên bàn cờ thật, với người ngồi đối diện, để giữ cảm giác cầm quân và giao tiếp trực tiếp.
• Tham gia hoặc lập một câu lạc bộ nhỏ ở phường, ở trường, ở công ty, nơi người chơi gặp nhau định kỳ.
• Giữ phép lịch sự cả khi chơi trực tuyến: chào hỏi, không thoát ván khi đang thua, không nhắn tin khiêu khích.
• Tuyệt đối không dùng máy hỗ trợ trong lúc chơi với người khác, dù chỉ là ván vui.
• Rủ người cao tuổi trong nhà chơi cùng, có thể dùng ứng dụng để ghi lại những ván đáng nhớ.
• Kể cho trẻ nghe về cờ người, về những câu nói từ bàn cờ, để trò chơi gắn với văn hoá chứ không chỉ là thắng thua.

Công nghệ làm cờ tướng dễ tiếp cận hơn bao giờ hết: ai cũng có thể chơi với máy mạnh, xem lại ván, học khai cuộc từ nhà. Điều công nghệ không thay được là không khí của một bàn cờ có người xem, có tiếng cười khi ai đó đi nước bất ngờ, có cái bắt tay sau ván. Giữ được cả hai mới là cách chơi cờ trọn vẹn.

Câu hỏi thường gặp

Cờ người là gì?

Cờ người là cách chơi cờ tướng trên một bàn cờ lớn kẻ trên sân, mỗi quân cờ là một người thật mặc trang phục đỏ hoặc đen. Hai người cầm quân điều khiển các quân người di chuyển theo luật cờ tướng. Hình thức này thường thấy trong lễ hội đầu xuân và các ngày hội văn hoá.

Câu xem cờ không nói có nghĩa gì?

Đây là lời dặn người đứng xem không được mách nước hay bình luận khi ván cờ đang diễn ra, vì làm vậy ảnh hưởng tới người chơi và thiếu tôn trọng cả hai bên. Muốn góp ý thì đợi hết ván và chỉ nói khi được hỏi.

Cờ ngoài bài trong nghĩa là gì?

Câu nói này ghi nhận rằng với cờ, người đứng ngoài xem thường thấy nước đi rõ hơn người đang chơi, vì không chịu áp lực và có thời gian nhìn toàn cục. Nó thường được dùng rộng hơn để nói người ngoài cuộc đôi khi nhìn vấn đề sáng hơn người trong cuộc.

Thí tốt trong đời sống nghĩa là gì?

Trên bàn cờ, thí tốt là bỏ một con tốt để đổi lấy lợi thế về thế cờ. Trong đời sống, cách nói này chỉ việc chấp nhận mất cái nhỏ để được cái lớn, hoặc mang ý chê khi ai đó đẩy người yếu thế ra chịu thiệt để đạt mục đích của mình.

Làm sao để cho trẻ yêu cờ tướng mà không áp lực?

Chơi cùng trẻ trên bàn cờ thật, chấp quân, chơi chậm, vừa chơi vừa trò chuyện, không tính thắng thua và không so sánh trẻ với bạn bè. Kể cho trẻ nghe về cờ người và những câu nói từ bàn cờ cũng giúp trẻ thấy cờ là một phần văn hoá gần gũi.

Người cao tuổi chơi cờ tướng có lợi gì?

Với nhiều người cao tuổi, cờ tướng là lý do để ra ngoài, gặp gỡ bạn bè và giữ nếp sinh hoạt đều đặn, đồng thời là hoạt động cần tập trung và suy nghĩ. Đây là thông tin chung; các vấn đề sức khoẻ cụ thể nên hỏi ý kiến bác sĩ.