Cách thực tế nhất để giảm thời gian màn hình trong nhà không phải là cấm, mà là có sẵn một thứ khác hấp dẫn hơn vào đúng giờ người ta hay cầm điện thoại: một buổi tối trò chơi cố định mỗi tuần, một hộp trò chơi luôn sẵn, và một quy ước điện thoại áp cho cả người lớn.
Trò chơi bàn cờ không làm trẻ thông minh lên theo kiểu phép màu, và cũng không thay được mọi thứ màn hình mang lại. Nhưng nó cho cả nhà một khoảng thời gian ngồi đối diện nhau, nói chuyện, cười và cãi nhau vì một nước đi. Bài này đi từ cách lập lịch, chuẩn bị hộp trò chơi, đến những trò giấy bút không cần mua gì, và cách xử lý khi có người không muốn chơi.
Màn hình và trò chơi bàn cờ: đặt kỳ vọng cho đúng
Màn hình không phải kẻ thù. Trẻ học, xem phim, gọi điện cho ông bà qua màn hình; người lớn làm việc trên đó. Vấn đề thường nằm ở thời gian ngồi một mình với màn hình lấn sang những giờ mà trước đây cả nhà ngồi với nhau. Tổ chức Y tế Thế giới trong hướng dẫn năm 2019 cho trẻ dưới năm tuổi khuyến nghị không cho trẻ dưới hai tuổi xem màn hình thụ động, và trẻ hai đến bốn tuổi không quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt. Với trẻ lớn hơn, mỗi gia đình tự đặt giới hạn hợp với nhà mình.
Trò chơi bàn cờ không phải liều thuốc. Đừng hứa với con hay với chính mình rằng chơi cờ sẽ làm con giỏi toán hơn; bằng chứng về lợi ích chuyển sang môn học khác còn hạn chế và gây tranh luận. Thứ trò chơi bàn cờ chắc chắn mang lại là thời gian có mặt cùng nhau: nhìn nhau, chờ lượt, chấp nhận thua, và cười khi ai đó đi một nước ngớ ngẩn.
Đặt kỳ vọng đúng giúp bạn kiên trì: mục tiêu không phải là cả nhà bỏ hẳn điện thoại, mà là mỗi tuần có vài giờ mọi người chọn ngồi với nhau thay vì mỗi người một màn hình.
Lập buổi tối trò chơi cố định
Thứ khiến buổi tối trò chơi tồn tại được không phải là trò hay, mà là lịch đều. Các bước dưới đây giúp nó thành thói quen thay vì một lần hứng khởi rồi thôi.
- Chọn một tối cố định trong tuần, giờ cố định, ví dụ tối thứ sáu sau bữa cơm. Một tối mỗi tuần dễ giữ hơn nhiều so với "khi nào rảnh".
- Bắt đầu ngắn: ba mươi đến bốn mươi lăm phút. Kết thúc khi mọi người còn muốn chơi tiếp, đừng đợi đến lúc ai cũng mệt.
- Luân phiên người chọn trò. Mỗi tuần một người, kể cả đứa nhỏ nhất, được chọn trò của tối đó.
- Chuẩn bị trước: người chọn trò bày sẵn bàn cờ, người lớn pha nước, dọn bàn. Bày sẵn thì ít ai viện cớ để bỏ.
- Thu điện thoại vào một cái giỏ trước khi bắt đầu, của cả người lớn.
- Kết thúc bằng một việc nhỏ chung: cùng cất trò chơi, hỏi nhau "tuần sau chơi gì".
Nếu lỡ một tuần vì bận, đừng bỏ cả lịch. Tuần sau quay lại đúng giờ cũ là đủ.
Vài tuần đầu, có thể người lớn phải là người nhiệt tình nhất bàn: nhắc giờ, bày bàn, chơi hết mình. Khi buổi tối đã thành nếp, các con thường tự hỏi "tối nay chơi gì" trước cả bố mẹ. Lúc đó bạn biết thói quen đã đứng được.
Hộp trò chơi gia đình nên có gì
Một hộp trò chơi dùng chung, đặt ở chỗ dễ lấy, giúp cả nhà bắt đầu chơi trong vài phút thay vì đi tìm. Không cần mua nhiều; phần lớn thứ dưới đây có sẵn hoặc tự làm được.
- Một bộ bài tây: chơi được hàng chục trò, từ trò ghép cặp cho trẻ nhỏ đến trò cần tính toán cho người lớn. Chọn trò không đặt cược, không ăn tiền.
- Vài con xúc xắc: dùng cho cờ cá ngựa và cho những trò tự nghĩ ra.
- Một tập giấy kẻ ô và vài cây bút chì: đủ cho caro, chấm ô và các trò đố chữ.
- Một bàn cờ vua và một bàn cờ tướng, mua sẵn hoặc tự làm, kèm quân đủ bộ.
- Túi sỏi rửa sạch cho ô ăn quan, kẻ bàn bằng phấn hoặc trên giấy.
- Một hai board game hiện đại hợp tuổi các con, nếu nhà muốn đầu tư thêm.
- Tờ luật nhà cho từng trò, để trong hộp, ghi ngày sửa gần nhất.
Hộp đặt ở phòng khách, không cất trong tủ cao. Thứ dễ thấy, dễ lấy thì được chơi; thứ phải bắc ghế mới lấy được thì bị quên.
Trò giấy bút không cần mua gì
Chấm ô. Vẽ một lưới chấm, chẳng hạn năm nhân năm. Hai người lần lượt nối hai chấm kề nhau bằng một đoạn ngang hoặc dọc. Ai nối đoạn khép kín một ô vuông thì ghi ký hiệu của mình vào ô đó và được đi tiếp. Hết đoạn thì đếm ô. Trò này dạy trẻ nhìn trước một nước: đừng vẽ cạnh thứ ba của một ô.
Ca rô ba nhân ba. Bàn ba nhân ba, ai có ba dấu liền nhau trước thì thắng. Hai người chơi đúng thì ván luôn hoà — đó là điều trẻ khoảng sáu, bảy tuổi tự khám phá ra rất thú vị. Khi đã chán, chuyển sang caro năm quân trên giấy kẻ ô.
Đoán số. Một người nghĩ một số có bốn chữ số khác nhau, người kia đoán. Sau mỗi lần đoán, người nghĩ cho biết có bao nhiêu chữ số đúng và đúng vị trí, bao nhiêu chữ số đúng nhưng sai vị trí. Trò này luyện suy luận loại trừ, hợp với trẻ từ khoảng chín, mười tuổi.
Nối chữ. Người đầu nói một từ, người sau nói một từ bắt đầu bằng tiếng cuối của từ trước. Không cần giấy, chơi được cả khi đi xe đường dài.
Vẽ đoán. Một người vẽ, cả nhà đoán. Không cần vẽ đẹp; vẽ xấu thường vui hơn. Chia hai đội nếu đông người.
Hai mươi câu hỏi. Một người nghĩ về một con vật, đồ vật hay nhân vật trong truyện; những người còn lại được hỏi tối đa hai mươi câu chỉ trả lời có hoặc không. Trò này dạy trẻ đặt câu hỏi chia đôi khả năng — hỏi "nó có sống dưới nước không" hiệu quả hơn hỏi thẳng "có phải con cá không". Không cần giấy, hợp cả lúc chờ cơm.
Quy ước điện thoại: người lớn phải làm trước
Trẻ nhìn người lớn nhiều hơn nghe người lớn. Nếu bố mẹ yêu cầu con cất máy trong khi mình vẫn liếc điện thoại giữa các lượt, buổi tối trò chơi sẽ nhanh chóng trở thành giờ ép con, không phải giờ của cả nhà. Vì vậy quy ước đầu tiên là cho người lớn: điện thoại vào giỏ, úp mặt xuống, để chế độ im lặng.
Cần có ngoại lệ rõ ràng để quy ước không gãy ngay lần đầu: ví dụ người lớn đang chờ cuộc gọi quan trọng thì nói trước với cả nhà, và chỉ nghe máy ở phòng khác. Thống nhất trước như vậy thì không ai thấy bị phạt, cũng không ai cảm thấy luật chỉ áp cho mình.
Nếu nhà có trẻ lớn quen dùng điện thoại nhiều, đừng biến buổi tối trò chơi thành buổi tịch thu. Mời con cùng đặt quy ước: bao lâu, trò gì, ngoại lệ nào. Trẻ tự đặt luật thì giữ luật tốt hơn nhiều. Phần an toàn khi trẻ chơi cờ trực tuyến có bài riêng ở danh mục chơi cờ trực tuyến của trang.
Khi buổi chơi không suôn sẻ
Không phải tối nào cũng vui. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp và cách xử lý mà nhiều gia đình thấy hiệu quả.
| Tình huống | Cách xử lý |
|---|---|
| Con không muốn chơi, đòi xem điện thoại | Cho con chọn trò tối nay; nếu vẫn không muốn, cho con làm người giữ luật hoặc người chia bài trước |
| Con thua là khóc, bỏ bàn | Chuyển sang trò hợp tác vài tuần; sau ván thua, không bình luận nước đi, chỉ hỏi con muốn chơi lại không |
| Anh chị em cãi nhau vì luật | Dừng, đọc tờ luật nhà; tình huống chưa có thì người lớn quyết một lần rồi ghi vào luật |
| Người lớn chơi quá nghiêm, tính lâu | Thoả thuận nhịp đi; tối gia đình là để chơi cùng, không phải thi đấu |
| Cả nhà mệt sau một ngày dài | Chọn trò ngắn mười lăm phút hoặc trò giấy bút, rồi kết thúc sớm |
| Ông bà không quen luật mới | Chơi trò dân gian ông bà biết, để ông bà dạy lại cho cháu |
Không chấm điểm ai, không lập bảng xếp hạng thắng thua trong nhà. Mục đích là ngồi cùng nhau, không phải tìm ra ai giỏi nhất.
AI nằm ở đâu trong một buổi tối không màn hình
Nghe có vẻ ngược, nhưng AI vẫn có chỗ trong kế hoạch này — ở trước buổi chơi, không phải trong buổi chơi. Bạn có thể nhờ chatbot soạn mười câu đố vui hợp tuổi các con cho trò đoán, viết lại luật một trò dân gian cho dễ hiểu, hoặc gợi ý trò giấy bút mới khi cả nhà đã chán trò cũ. Câu lệnh mẫu: "Gợi ý năm trò chơi giấy bút cho bốn người, hai trẻ tám và mười một tuổi, mỗi trò dưới hai mươi phút, không cần dụng cụ gì ngoài giấy và bút."
Trước khi dùng câu đố hay luật do máy viết, hãy đọc lại: chatbot đôi khi đưa câu đố có đáp án sai hoặc luật thiếu tình huống. Khi mô tả gia đình, chỉ cần tuổi và số người, không cần thông tin cá nhân của con.
Khi bắt đầu chơi, máy vào giỏ cùng điện thoại. Quy tắc đơn giản này giữ cho buổi tối đúng nghĩa của nó: một khoảng thời gian mà cả nhà nhìn nhau thay vì nhìn màn hình.
Nếu muốn cho con luyện cờ với máy, hãy coi đó là một giờ khác trong tuần, có giới hạn thời gian rõ ràng, không lấn vào buổi tối gia đình. Hai việc có mục đích khác nhau: một bên là luyện tập một mình, một bên là chơi cùng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi tuần nên chơi trò chơi gia đình bao lâu?
Bắt đầu với một buổi mỗi tuần, khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút là đủ. Điều quan trọng là đều đặn chứ không phải dài. Kết thúc khi mọi người còn muốn chơi, để tuần sau ai cũng mong.
Trò chơi bàn cờ có giúp trẻ học giỏi hơn không?
Bằng chứng về việc chơi cờ giúp trẻ giỏi các môn học khác còn hạn chế và gây tranh luận, nên không nên hứa điều đó. Thứ chắc chắn hơn là thời gian cả nhà có mặt cùng nhau, và những kỹ năng như chờ lượt, chấp nhận thua, tuân theo luật chung.
Con quen điện thoại, không chịu chơi thì làm sao?
Đừng ép. Cho con chọn trò, hoặc giao cho con một vai như người giữ luật, người chia bài. Mời con đặt quy ước cùng cả nhà. Người lớn cũng cất điện thoại thật sự, vì trẻ làm theo những gì nhìn thấy hơn những gì được bảo.
Trò giấy bút nào hợp với trẻ nhỏ?
Trẻ năm, sáu tuổi chơi tốt ca rô ba nhân ba, chấm ô trên lưới nhỏ và vẽ đoán. Trẻ lớn hơn có thể chơi caro năm quân, đoán số bốn chữ số và nối chữ. Tất cả chỉ cần giấy và bút chì.
Có nên thưởng cho người thắng trong buổi chơi gia đình không?
Một phần thưởng nhỏ mang tính vui, như được chọn trò tuần sau, thì được. Không nên thưởng bằng tiền, không ghi bảng xếp hạng ai giỏi nhất nhà, và không phạt người thua. Mục đích là chơi cùng nhau.
Ông bà không biết board game hiện đại thì chơi gì?
Chọn trò ông bà đã biết như cờ tướng, ô ăn quan, cờ cá ngựa, và để ông bà dạy cháu. Trẻ thường rất thích khi người lớn tuổi là người dạy, và đó cũng là cách giữ những trò chơi dân gian trong nhà.