Máy chơi cờ vua mạnh nhất hiện nay vượt kỳ thủ số một thế giới xa tới mức không còn ai tổ chức trận đấu ngang sức giữa người và máy. Trên các bảng xếp hạng riêng cho máy, phần mềm hàng đầu thường được ghi ở mức trên 3.500 điểm, trong khi kỷ lục Elo của con người theo bảng FIDE là 2.882, do Magnus Carlsen đạt năm 2014. Nhưng hai con số này không đặt cạnh nhau để trừ được, vì chúng đo trên hai "dân số" khác nhau.
Bài này giải thích hệ số Elo nói gì, vì sao Elo của máy chỉ là con số tham khảo, cách biệt thực tế được đo bằng những trận chấp quân ra sao, thời điểm người thôi đấu máy, và điều ngược đời: chính vì máy quá mạnh, việc làm máy chơi yếu "giống người" để luyện tập lại thành bài toán khó.
Hệ số Elo đo cái gì
Hệ số Elo mang tên nhà vật lý gốc Hungary Arpad Elo, người đề xuất hệ thống này để xếp hạng kỳ thủ, được Liên đoàn Cờ vua Thế giới (FIDE) chính thức dùng từ năm 1970. Elo không đo "trình độ tuyệt đối" mà đo kết quả dự kiến khi hai người đấu nhau. Cách biệt 400 điểm nghĩa là người cao điểm được dự kiến ghi khoảng mười phần mười một số điểm, tức thắng áp đảo; cách biệt 100 điểm thì người cao điểm dự kiến ghi khoảng sáu mươi tư phần trăm.
Điểm mấu chốt: Elo chỉ có nghĩa trong một nhóm người thường xuyên đấu với nhau. Hai hệ thống xếp hạng khác nhau, như của FIDE và của một trang cờ trực tuyến, có thể lệch nhau vài trăm điểm cho cùng một người. Ở cấp phong trào, phần hiểu đúng hệ số trên các trang trực tuyến có bài riêng trong danh mục chơi cờ trực tuyến.
Áp vào máy cờ, các bảng xếp hạng máy được tính từ hàng nghìn ván máy đấu máy. Con số 3.500 nghĩa là phần mềm đó mạnh hơn một máy được 3.000 điểm trên cùng bảng ở mức tương ứng, chứ không có nghĩa là nó hơn Carlsen đúng sáu trăm điểm. Không có đủ ván người đấu máy ở điều kiện chuẩn để nối hai thang điểm lại với nhau.
Mốc thời gian người thôi đấu ngang sức với máy
Không có một ngày cụ thể máy "vượt" người. Quá trình diễn ra trong khoảng mười năm, qua một chuỗi trận đấu được ghi nhận rộng rãi.
- 1997: Deep Blue thắng Kasparov 3,5–2,5 trong trận sáu ván. Kết quả gây chấn động nhưng trận ngắn, và nhiều người vẫn tin người có thể thắng lại.
- Đầu thập niên 2000: các nhà vô địch thế giới đấu với phần mềm chạy trên máy tính thường. Kasparov và Kramnik đều có những trận hoà với máy trong giai đoạn này, cho thấy khoảng cách còn nhỏ.
- 2006: Vladimir Kramnik, khi đó là nhà vô địch thế giới, thua phần mềm Deep Fritz 2–4 trong trận sáu ván ở Bonn, Đức. Đây thường được coi là trận đấu người máy quy mô lớn cuối cùng có ý nghĩa cạnh tranh.
- Sau đó: các trận đấu chuyển sang dạng chấp quân hoặc chấp nước, vì trận ngang sức không còn hấp dẫn.
Ở cờ vây, quá trình tương tự diễn ra muộn hơn khoảng hai mươi năm và nhanh hơn nhiều, từ trận AlphaGo thắng Lee Sedol năm 2016 tới khi máy vượt hẳn người chỉ trong vài năm.
Cách biệt được đo bằng chấp quân ra sao
Khi đấu ngang sức không còn ý nghĩa, cách đo thực tế nhất là chấp: máy bỏ bớt quân hoặc người được đi trước, rồi xem người có thắng được không. Bảng dưới mô tả các dạng chấp thường gặp ở mức nguyên lý; kết quả cụ thể phụ thuộc vào thể thức thời gian, phiên bản máy và kỳ thủ.
| Dạng chấp | Cách làm | Điều trận đấu cho thấy |
|---|---|---|
| Chấp tốt | Máy bỏ một con tốt từ đầu ván | Ở cấp kiện tướng, máy hàng đầu vẫn thường cầm cự và nhiều khi thắng, cho thấy lợi thế một tốt chưa đủ |
| Chấp quân nhẹ | Máy bỏ một mã hoặc tượng | Kỳ thủ mạnh thường thắng được, nhưng máy chơi rất khó chịu và tận dụng mọi sai lầm nhỏ |
| Chấp nước | Người được đi thêm vài nước đầu ván | Cho thấy giá trị của thời gian phát triển quân so với vật chất |
| Chấp thời gian | Người được nhiều thời gian hơn máy rất nhiều | Ngay cả khi máy chỉ có vài giây mỗi nước, khoảng cách vẫn lớn |
| Máy giới hạn độ sâu | Máy chỉ được tìm vài nước nửa | Thử nghiệm cho thấy phần lớn sức mạnh của máy đến từ việc không bỏ sót chiến thuật |
Điều đáng chú ý từ các trận chấp là máy mạnh không chỉ nhờ tính sâu, mà nhờ không bao giờ mắc lỗi chiến thuật đơn giản. Người chơi giỏi thường thua máy không phải vì một kế hoạch thâm sâu, mà vì một nước sơ hở mà máy trừng phạt ngay.
Cờ người kết hợp máy: khi người và máy đứng cùng phe
Năm 1998, sau trận thua Deep Blue, Kasparov đề xuất một thể thức mới gọi là "cờ nâng cao" (advanced chess): mỗi kỳ thủ được dùng máy tính trong suốt ván để kiểm tra phương án. Ý tưởng là người lo chiến lược, máy lo tính toán, cặp đôi sẽ mạnh hơn cả người lẫn máy đứng riêng. Trận đầu tiên theo thể thức này diễn ra ở Tây Ban Nha cùng năm.
Giữa thập niên 2000, các giải "tự do" cho phép mọi hình thức trợ giúp bằng máy đã cho kết quả thú vị: có lúc một đội nghiệp dư biết điều phối nhiều máy giỏi lại thắng các đội có kiện tướng. Câu chuyện này được nhắc nhiều như ví dụ về việc kỹ năng làm việc với máy quan trọng không kém kiến thức chuyên môn.
Khi máy mạnh lên nữa, phần đóng góp của người trong cặp người máy ở cờ vua giảm dần, vì máy một mình đã hiếm khi sai. Thể thức này ngày nay chủ yếu sống trong cờ thư tín, nơi việc dùng máy được nhiều liên đoàn chấp nhận và người chơi cạnh tranh nhau bằng khả năng chuẩn bị, chọn phương án và quyết định khi các máy bất đồng.
Làm máy chơi yếu "giống người" lại khó
Giảm sức kiểu cũ trông rất giả. Cách đơn giản nhất để máy chơi yếu là giới hạn độ sâu hoặc cho nó thỉnh thoảng đi nước kém một cách ngẫu nhiên. Kết quả là một đối thủ chơi như kiện tướng suốt hai mươi nước rồi bất ngờ bỏ hậu. Người chơi phong trào rất ghét kiểu này vì nó không giống đối thủ thật nào.
Máy học từ ván người. Một hướng nghiên cứu được nhắc nhiều là huấn luyện mạng nơ-ron để dự đoán nước mà người chơi ở một mức điểm cụ thể sẽ đi, thay vì nước tốt nhất. Dự án nghiên cứu Maia, công bố khoảng năm 2020, là ví dụ được biết đến: mỗi phiên bản bắt chước người chơi ở một tầng điểm.
Ích lợi cho luyện tập. Một đối thủ máy sai đúng kiểu người cùng trình hay sai giúp bạn luyện được thứ bạn sẽ gặp trong giải thật, như đối thủ bỏ sót đòn chiếu đôi hay đổi quân sai thời điểm, thay vì phải đối phó với những cú sụp đổ ngẫu nhiên.
Kiểm tra trước khi tin. Nhiều ứng dụng quảng cáo đối thủ máy có "tính cách" hay "giống người". Mức độ giống thật khác nhau rất nhiều; cách thử đơn giản là chơi vài ván và xem máy sai có nhất quán với mức điểm đã chọn không.
Đọc tin "máy thắng người" thế nào cho đúng
Hỏi thể thức thời gian. Máy có lợi thế lớn hơn khi thời gian ngắn, vì người dễ sơ hở khi phải đi nhanh. Một trận cờ chớp và một trận cờ tiêu chuẩn nói lên hai điều khác nhau, dù tin tức thường gộp chung là "máy thắng".
Hỏi số ván. Một ván hay sáu ván có thể bị ảnh hưởng nhiều bởi phong độ, tâm lý và may rủi. Các kết luận vững hơn đến từ chuỗi trận lặp lại qua nhiều năm, như mốc thời gian ở trên, chứ không từ một ván lẻ.
Hỏi phần cứng và phiên bản. Cùng tên một phần mềm, bản chạy trên siêu máy tính và bản chạy trên máy tính xách tay chênh nhau rất xa. Tin tốt sẽ nêu rõ máy chạy trên gì; tin không nêu thì nên đọc con số với sự dè dặt.
Hỏi ai được chuẩn bị gì. Năm 1997, một trong những phàn nàn của Kasparov là không được xem các ván trước đó của Deep Blue, trong khi đội máy có thể nghiên cứu ván của ông. Điều kiện chuẩn bị không cân xứng làm kết quả khó so sánh.
Phân biệt "máy mạnh hơn" với "AI thông minh hơn người". Một máy cờ vô địch chỉ giỏi đúng trò chơi đó. Nó không hiểu ngôn ngữ, không tự đặt mục tiêu, và một mô hình ngôn ngữ đa năng lại thường chơi cờ khá kém, hay đi sai luật. Tin gộp hai thứ này là đang nói quá.
Ý nghĩa thực tế với người chơi phong trào
Biết máy mạnh cỡ nào không chỉ để thoả tò mò. Nó thay đổi cách bạn nên dùng máy.
- Đừng chơi với máy mạnh nhất để "luyện". Thua liên tục với khoảng cách quá lớn không dạy bạn gì; chọn mức độ khó thắng được khoảng một nửa số ván.
- Khi phân tích, nhớ rằng máy đánh giá theo chuẩn của chính nó. Một thế máy chấm hơn một tốt có thể rất khó thắng với người, và ngược lại một thế máy chấm cân bằng có thể rất dễ thua nếu chỉ có một đường giữ.
- Thua máy không phải là xấu hổ. Kể cả nhà vô địch thế giới cũng thua máy điện thoại ở thể thức ngang sức; mục tiêu của bạn là tiến bộ so với chính mình.
- Khi chơi trực tuyến với người, đừng nghi ngờ đối thủ dùng máy chỉ vì họ chơi hay. Phát hiện gian lận là việc của hệ thống với dữ liệu lớn; phần này có bài riêng trong danh mục chơi cờ trực tuyến.
- Nếu muốn so sánh bản thân với kỳ thủ, hãy dùng điểm của người trong cùng hệ thống, không dùng điểm của máy làm mốc.
Câu hỏi thường gặp
Máy cờ trên điện thoại có thắng được nhà vô địch thế giới không?
Theo nhận định chung của giới cờ, một phần mềm cờ mạnh chạy trên điện thoại hiện nay thắng được kỳ thủ hàng đầu trong trận ngang sức. Chính các kỳ thủ hàng đầu dùng máy để phân tích và chuẩn bị, và thừa nhận không cạnh tranh được với máy.
Elo 3.500 của máy có nghĩa là gì?
Đó là điểm trên một bảng xếp hạng chỉ gồm máy đấu với máy, dùng để so các phần mềm với nhau. Nó không quy đổi trực tiếp sang Elo của FIDE vì gần như không có ván người đấu máy ở điều kiện chuẩn để nối hai thang điểm.
Ở cờ vua, có nước nào máy vẫn chưa giải được không?
Cờ vua chưa được giải trọn vẹn: chưa ai biết chắc thế ban đầu là thắng, thua hay hoà nếu hai bên chơi hoàn hảo. Máy chỉ biết chắc kết quả các thế có tối đa bảy quân nhờ bảng tàn cuộc. Phần còn lại vẫn là đánh giá gần đúng.
Chơi với máy mức dễ có giúp người mới không?
Có, nếu máy đó sai theo kiểu tự nhiên. Người mới cần thắng được một số ván để học cách kết thúc ván cờ, như chiếu hết bằng hậu và xe. Nếu máy mức dễ sai quá vô lý, hãy chuyển sang chơi với người cùng trình, rồi dùng máy để xem lại ván.
Có nên luyện tập với máy để lên Elo nhanh không?
Máy rất hữu ích để phân tích sau ván, luyện thế cờ và tàn cuộc. Nhưng chơi với người vẫn quan trọng, vì bạn cần quen với cách người sai, cách quản lý thời gian và áp lực thi đấu, những thứ chơi với máy không mô phỏng tốt.
Ở cờ tướng và cờ vây, máy có mạnh hơn người không?
Có. Ở cả cờ tướng và cờ vây, máy hàng đầu hiện nay được giới chuyên môn coi là mạnh hơn kỳ thủ người. Với cờ vây, bước ngoặt rõ ràng nhất là trận AlphaGo thắng Lee Sedol năm 2016; với cờ tướng, quá trình diễn ra từ từ hơn và ít mốc nổi bật.