Luật chơi cờ nhảy: bàn ngôi sao 2 đến 6 người, nhảy chuỗi và chiến thuật bắc cầu

Cờ nhảy chơi trên bàn hình ngôi sao sáu cánh; mỗi người xếp mười quân ở một cánh, và thắng khi đưa hết quân sang cánh đối diện trước người khác. Mỗi lượt, quân đi một bước sang ô kề, hoặc nhảy qua một quân bất kỳ đứng sát nó sang ô trống ngay phía sau — và có thể nhảy liên tiếp nhiều lần trong cùng lượt.

Cờ nhảy không ăn quân, không có may rủi, chơi được từ hai đến sáu người, nên là một trong những trò bàn cờ hợp nhất cho cả gia đình đông người. Bài này trình bày luật phổ biến, những điểm hay bị hiểu khác nhau, và chiến thuật bắc cầu giúp quân của bạn đi xa nhanh mà không để ai bị bỏ lại phía sau.

Bàn cờ, quân cờ và cách xếp theo số người

Bàn cờ nhảy là một hình lục giác ở giữa với sáu tam giác nhô ra thành ngôi sao. Bàn chuẩn có 121 lỗ hoặc ô; mỗi cánh tam giác chứa mười ô xếp thành bốn hàng một, hai, ba, bốn. Quân thường là bi hoặc chốt sáu màu, mỗi màu mười quân.

Với hai người, hai bên ngồi đối diện, mỗi người dùng một cánh. Với ba người, mỗi người lấy một cánh cách nhau một cánh, sao cho cánh đích đối diện của mỗi người đều trống. Bốn người thì chia hai cặp cánh đối diện, để trống một cặp. Sáu người dùng đủ sáu cánh, mỗi người đi về cánh của người ngồi đối diện.

Chơi năm người cũng được nhưng sẽ có một người đi về cánh trống trong khi người khác phải vượt qua người đi ngược chiều, nên kém cân bằng; phần lớn gia đình tránh số người này. Khi ít người, một số nhà chơi mỗi người hai màu, chẳng hạn hai người mỗi người ba cánh — ván dài hơn nhưng nhiều tính toán hơn.

Tên tiếng Anh của trò này có chữ "Chinese", nhưng các tài liệu về lịch sử trò chơi cho biết nó bắt nguồn từ một biến thể hình ngôi sao của trò Halma (trò bàn vuông có từ thập niên 1880), biến thể này ra đời ở Đức vào cuối thế kỷ 19; cái tên chỉ là cách đặt tên khi trò được bán ở Mỹ. Ở Việt Nam, người ta quen gọi là cờ nhảy hoặc cờ nhảy ngôi sao.

Hai cách di chuyển: bước và nhảy

Bước một ô. Quân di chuyển sang một ô trống kề bên theo bất kỳ hướng nào trong sáu hướng của lưới tam giác. Đã bước thì lượt kết thúc, không được bước tiếp hay nhảy tiếp.

Nhảy qua một quân. Nếu ô kề có một quân — của bạn hay của ai cũng được — và ô ngay phía sau nó theo cùng đường thẳng còn trống, quân của bạn nhảy qua sang ô đó. Quân bị nhảy qua không bị ăn, vẫn nằm nguyên.

Nhảy chuỗi. Sau một lần nhảy, nếu từ ô mới vẫn nhảy tiếp được qua một quân khác, bạn có thể nhảy tiếp, đổi hướng tuỳ ý, bao nhiêu lần cũng được. Bạn được dừng ở bất cứ điểm nào trong chuỗi. Đây là cách di chuyển xa nhất của trò chơi.

Không trộn bước và nhảy. Trong một lượt, bạn hoặc bước một ô, hoặc thực hiện một chuỗi nhảy. Không được nhảy rồi bước thêm một ô.

Đi qua cánh của người khác. Quân được đi ngang qua các cánh không phải cánh xuất phát hay cánh đích của mình. Một số nhà có luật không được dừng lại ở cánh của người khác; luật thi đấu phổ biến thì cho đi qua nhưng không cho dừng lâu. Thống nhất trước.

Những điểm luật nhà hay khác nhau

Cờ nhảy được chơi theo truyền miệng nhiều hơn theo sách, nên các nhà có cách hiểu khác nhau ở vài chỗ. Bảng dưới giúp cả bàn thống nhất trước khi đi nước đầu.

Điểm thứ ba là chỗ hay cãi: có người cố tình để một quân nằm lại trong cánh đích của đối phương để chặn họ về đủ. Luật thi đấu phổ biến không cho chiến thuật này có tác dụng; trong gia đình, cách đơn giản là cấm để quân nằm lại trong cánh của người khác.

Khi chơi với trẻ, bạn có thể chọn kết thúc ngay khi có người về đủ, hoặc chơi tiếp đến khi mọi người đều về — cách sau giúp trẻ không bị bỏ dở giữa chừng, đỡ cảm giác thua cuộc.

Chiến thuật bắc cầu: đi xa bằng chính quân của mình

Ý tưởng cốt lõi của cờ nhảy là dùng quân của mình làm bàn đạp. Nếu bạn xếp quân thành một dãy cách nhau một ô trống theo đường thẳng hướng về cánh đích, một quân ở cuối dãy có thể nhảy liên tiếp qua cả dãy và đi xa sáu, tám ô trong một lượt. Người chơi gọi đó là bắc cầu hay làm thang.

Cầu tốt nhất là cầu không phá hỏng chính nó: sau khi một quân nhảy qua cầu, nó dừng ở vị trí trở thành mắt xích mới phía trước, để quân tiếp theo nhảy tiếp. Chuỗi quân của bạn cứ thế tiến về phía trước như con sâu đo.

Ngược lại, quân của đối phương cũng là bàn đạp — cho cả bạn và cho họ. Một cầu bạn dựng cẩn thận có thể bị người khác dùng ké. Vì vậy, người chơi giỏi dựng cầu theo hướng chỉ có lợi cho mình, và tận dụng cầu của người khác khi họ sơ ý.

Một nguyên tắc ngắn: mỗi lượt, tìm nước đưa một quân đi xa nhất về phía đích, nhưng trước khi đi hãy nhìn xem nước đó có mở cho người kế tiếp một chuỗi nhảy dài hơn không.

Những lỗi khiến người mới về đích chậm

Phần lớn ván thua cờ nhảy không đến từ một nước sai lớn, mà từ việc vài quân bị bỏ lại phía sau. Đây là các lỗi thường gặp.

• Để một hai quân tụt lại trong cánh xuất phát. Khi mọi quân khác đã đi, quân tụt lại không còn ai làm bàn đạp, phải bước từng ô một — có khi mất mười lượt chỉ để đưa nó về.
• Đi hết quân phía trước rồi mới lo quân phía sau. Nên đi từ sau lên, để quân sau nhảy qua quân trước.
• Chen chúc ở cánh đích. Vào cánh đích, nên lấp ô sâu nhất trước; lấp ô cửa trước sẽ chặn đường cho chính quân của bạn.
• Chỉ nhìn chuỗi nhảy của mình. Một nước cho bạn đi bốn ô nhưng cho người kế bên đi mười ô là nước lỗ.
• Đi giữa đám đông. Khi nhiều người chơi, vùng lục giác giữa bàn rất chật. Đôi khi vòng qua mép lục giác lại nhanh hơn.

Cách sửa nhanh: sau mỗi năm lượt, đếm xem quân xa đích nhất của bạn đang ở đâu. Nếu nó vẫn trong cánh xuất phát, ưu tiên đưa nó ra.

Ván hai người: bàn rộng nên chiến thuật khác hẳn

Khi chỉ có hai người, bốn cánh còn lại của ngôi sao bỏ trống, vùng lục giác giữa bàn rộng rãi và không ai chen chân. Điều này làm cờ nhảy hai người giống một cuộc đua thuần tuý hơn: bên nào dựng cầu tốt hơn, đi ít lượt lãng phí hơn thì về trước. Vì không có người thứ ba "ké" cầu, mỗi cầu bạn dựng chỉ có thể bị đúng một đối thủ tận dụng, và họ cũng đang bận dựng cầu riêng.

Ở ván hai người, hai đoàn quân đi ngược chiều nhau trên cùng một trục và sẽ gặp nhau ở giữa bàn. Đó là thời điểm then chốt: quân của đối phương trở thành bàn đạp cho bạn và ngược lại. Người chơi có kinh nghiệm thường giữ đoàn quân của mình thành một khối gọn trước khi chạm trán, để khi hai khối đan vào nhau, mình có nhiều chuỗi nhảy hơn.

Một biến thể hai người được nhiều nhà ưa chuộng là mỗi người cầm ba cánh xen kẽ, tổng cộng ba mươi quân. Ván dài hơn đáng kể, nhưng buộc người chơi điều phối ba đoàn quân cùng lúc — một bài tập tốt cho người đã thấy ván một cánh quá dễ.

Chơi cờ nhảy với trẻ nhỏ và người lớn tuổi: vài cách điều chỉnh

Cờ nhảy là trò hiếm hoi mà bà, cháu và bố mẹ có thể ngồi chung một bàn. Vài điều chỉnh dưới đây giúp ván không quá chênh lệch mà ai cũng thấy vui.

• Chơi theo đội. Với bốn hoặc sáu người, ghép mỗi trẻ với một người lớn ngồi cánh đối diện thành một đội; đội thắng khi cả hai về đủ. Người lớn sẽ tự nhiên dựng cầu giúp đồng đội nhỏ.
• Giảm số quân. Trẻ năm, sáu tuổi có thể chơi với sáu quân thay vì mười, xếp ở ba hàng đầu của cánh. Ván ngắn lại một nửa, vừa với sức tập trung của trẻ.
• Cho người mới đi trước. Đi trước ở cờ nhảy là lợi thế nhỏ nhưng có thật; cho người mới hoặc người nhỏ tuổi nhất đi trước là cách chấp nhẹ nhàng.
• Thoả thuận nhịp đi. Khi có người suy nghĩ quá lâu làm cả bàn chờ, có thể hẹn nhau mỗi lượt trong khoảng một phút, không cần đồng hồ, chỉ nhắc nhau vui vẻ.
• Chọn bàn quân to. Với ông bà mắt kém hoặc tay không còn khéo, bàn gỗ có chốt cắm dễ cầm hơn bàn bi lăn.

Mục tiêu của những điều chỉnh này là để mọi người cùng chơi đến cuối, không phải để xếp ai giỏi nhất nhà.

Cờ nhảy, máy tính và vai trò của AI cho người chơi gia đình

Cờ nhảy với nhiều người là bài toán khó cho máy tính theo cách khác cờ vua: không chỉ có hai bên đối kháng, mà có nhiều người với mục tiêu riêng, và nước đi của một người có thể vô tình giúp người khác. Các ứng dụng cờ nhảy hiện nay đều có máy chơi cùng, đủ mạnh để làm đối thủ luyện tập; một số dùng tìm kiếm cây với hàm đánh giá đơn giản như tổng khoảng cách của quân tới cánh đích.

Với gia đình, AI hữu ích nhất ở phần ngoài bàn cờ. Bạn có thể nhờ chatbot viết bảng luật nhà từ các lựa chọn trong bảng ở trên, soạn hướng dẫn ngắn cho người lớn tuổi lần đầu chơi, hoặc gợi ý cách chia màu khi số người lẻ. Câu lệnh mẫu: "Nhà có năm người muốn chơi cờ nhảy, gợi ý cách chia cánh và luật thêm để ván công bằng hơn, giải thích ngắn gọn."

Luật cờ nhảy trong câu trả lời của chatbot nên được đối chiếu với tờ luật trong hộp, vì mô hình ngôn ngữ có thể trộn luật của Halma hay các biến thể khác. Khi chơi cờ nhảy trực tuyến với người lạ, nhắc trẻ không chia sẻ thông tin cá nhân trong khung trò chuyện.

Câu hỏi thường gặp

Cờ nhảy có ăn quân không?

Không. Nhảy qua một quân không làm quân đó bị loại; quân vẫn nằm nguyên trên bàn. Đây là điểm khác cơ bản giữa cờ nhảy và cờ đam. Mục tiêu duy nhất là đưa hết quân của mình sang cánh đối diện.

Cờ nhảy chơi được mấy người?

Từ hai đến sáu người. Hai, ba, bốn và sáu người chia cánh cân bằng nhất. Năm người vẫn chơi được nhưng kém cân bằng, nên nhiều nhà tránh. Ít người có thể mỗi người cầm nhiều màu để ván phong phú hơn.

Nhảy chuỗi có giới hạn số lần không?

Không giới hạn. Miễn từ ô mới còn nhảy tiếp được qua một quân sang ô trống, bạn được nhảy tiếp, đổi hướng tuỳ ý, và được dừng ở bất cứ điểm nào trong chuỗi. Bạn không được trộn bước một ô vào chuỗi nhảy.

Đối phương để quân nằm lại trong cánh đích của mình thì sao?

Theo cách xử lý phổ biến, nếu các ô còn lại của cánh đích đều là quân bạn, bạn vẫn được tính về đủ. Trong gia đình, cách đơn giản hơn là cấm để quân nằm lại trong cánh của người khác, ghi luôn vào luật nhà.

Cờ nhảy có phải trò của Trung Quốc không?

Các tài liệu lịch sử trò chơi cho biết cờ nhảy bắt nguồn từ một biến thể bàn ngôi sao của trò Halma; biến thể đó ra đời ở Đức cuối thế kỷ 19. Tên tiếng Anh có chữ "Chinese" là cách đặt tên khi trò được bán ở Mỹ, không phản ánh nguồn gốc.

Trẻ mấy tuổi chơi cờ nhảy được?

Trẻ khoảng năm, sáu tuổi thường chơi được phần bước và nhảy đơn; nhảy chuỗi thì trẻ học dần qua quan sát người lớn. Bàn có bi nhỏ nên cất xa tầm với em bé dưới ba tuổi.