Từ khi máy cờ vượt xa con người, cách duy nhất để biết máy nào mạnh hơn là cho máy đấu với máy. Các giải đấu này có luật riêng: phần cứng được quy định, máy phải chơi từ những thế khai cuộc chọn sẵn để ván bớt hoà, ván dài được xử bằng bảng tàn cuộc thay vì chơi tới cùng. Giải vô địch thế giới cờ máy tính có từ năm 1974; ngày nay còn có các giải trực tuyến chạy gần như liên tục quanh năm.
Với người chơi cờ, theo dõi giải máy cờ không chỉ để xem máy nào thắng. Các ván máy đấu máy là nguồn ý tưởng khai cuộc mới, và kết quả giải là căn cứ để chọn máy phân tích. Bài này giải thích máy đấu máy diễn ra thế nào, vì sao luật lại như vậy, và cách đọc các bảng xếp hạng máy cờ mà không hiểu nhầm.
Vì sao máy đấu máy cần luật riêng
Nếu cứ cho hai máy cờ hàng đầu đấu nhau từ thế ban đầu, phần lớn ván sẽ hoà. Máy đã mạnh đến mức bên cầm Đen gần như luôn giữ được thế cân bằng. Một giải toàn ván hoà không cho biết máy nào hơn, và cũng không có gì để xem.
Vì vậy, các giải lớn bắt máy chơi từ những thế khai cuộc được chọn sẵn, thường đã lệch nhẹ về một bên. Mỗi thế được chơi hai ván, mỗi máy cầm Trắng một lần. Nếu máy A thắng được thế lệch khi cầm bên lợi và giữ hoà khi cầm bên bất lợi, còn máy B chỉ hoà cả hai, thì A mạnh hơn. Cách làm này giống việc ra cùng một đề thi cho hai thí sinh.
Phần cứng cũng phải được quy định. Một máy chạy trên máy chủ nhiều nhân sẽ mạnh hơn chính nó chạy trên máy tính xách tay. Để công bằng, ban tổ chức cho các máy chạy trên cùng cấu hình, hoặc cho máy kiểu alpha-beta dùng bộ xử lý nhiều nhân còn máy kiểu mạng nơ-ron lớn dùng card đồ hoạ, với mức đầu tư phần cứng được cân đối theo cách ban tổ chức công bố. Chuyện cân đối này luôn gây tranh luận, vì không có thước đo chung tuyệt đối giữa bộ xử lý và card đồ hoạ.
Các loại giải và bảng xếp hạng máy cờ
Có vài loại sân chơi chính. Tên cụ thể và thể thức thay đổi theo năm, nên khi cần chi tiết, bạn nên kiểm trang thông tin chính thức của từng giải ở thời điểm hiện hành.
- Giải vô địch thế giới cờ máy tính: tổ chức từ năm 1974, chương trình Kaissa của Liên Xô vô địch lần đầu. Về sau giải do hiệp hội về máy tính và trò chơi quốc tế tổ chức, thường đi kèm một kỳ Olympic máy tính có cả cờ vây, cờ tướng, cờ đam và nhiều trò khác.
- Giải trực tuyến chạy liên tục: từ khoảng năm 2010, có giải phát trực tiếp trên mạng gần như suốt năm, nổi tiếng nhất là giải thường được gọi tắt là TCEC. Giải chia mùa, chia hạng, hai máy đứng đầu hạng cao nhất đấu một trận chung kết dài nhiều chục ván. Một số trang cờ trực tuyến lớn cũng tổ chức giải máy cờ riêng.
- Danh sách xếp hạng do cộng đồng duy trì: các nhóm tình nguyện cho hàng nghìn ván máy đấu máy trên cấu hình cố định, rồi tính hệ số theo kiểu Elo. Đây là nguồn tham khảo khi bạn muốn biết một phiên bản mới mạnh hơn bản cũ bao nhiêu.
- Thử nghiệm nội bộ của nhà phát triển: các dự án mã nguồn mở thường có hệ thống thử nghiệm phân tán, cho mỗi thay đổi nhỏ trong mã chơi hàng chục nghìn ván nhanh để xem có làm máy mạnh lên không. Đây không phải giải đấu nhưng là nơi phần lớn tiến bộ thật sự diễn ra.
Bốn loại nguồn này đo những thứ hơi khác nhau. Giải lớn đo kết quả trong một thể thức cụ thể; danh sách xếp hạng đo trung bình trên rất nhiều ván; thử nghiệm nội bộ đo từng thay đổi rất nhỏ.
Luật xử ván để giải chạy kịp
Xử hoà sớm. Khi cả hai máy cùng báo đánh giá gần bằng không trong nhiều nước liên tiếp, ván được xử hoà mà không cần chơi tiếp. Nếu không có luật này, nhiều ván sẽ kéo dài vô ích tới luật năm mươi nước.
Xử thắng khi chênh lệch lớn. Khi cả hai máy cùng đồng ý một bên đang có lợi thế rất lớn trong một số nước liên tiếp, ván được xử thắng cho bên đó. Điều kiện "cả hai cùng đồng ý" giúp tránh trường hợp một máy đánh giá sai mà ván bị xử oan.
Tra bảng tàn cuộc. Khi số quân trên bàn giảm tới mức có trong bảng tàn cuộc, kết quả được tra trực tiếp. Thế thắng chắc là thắng, thế hoà chắc là hoà, không cần chơi tiếp hàng chục nước.
Kiểm soát thời gian. Mỗi máy có thời gian riêng như trong ván người, thường kèm thời gian cộng thêm mỗi nước. Phần quản lý thời gian, tức chia thời gian hợp lý cho nước dễ và nước khó, là một kỹ năng của máy cờ và được tính vào sức mạnh.
Kiểm tra lỗi kỹ thuật. Máy bị treo, mất kết nối hay báo nước sai luật đều có quy định xử riêng. Ở các giải lớn, ván bị ảnh hưởng bởi lỗi phần cứng có thể được chơi lại theo quyết định của ban tổ chức.
Đọc bảng xếp hạng máy cờ thế nào cho đúng
Bảng xếp hạng máy cờ trông giống bảng xếp hạng kỳ thủ nhưng cần đọc khác. Bảng dưới nêu các hiểu lầm thường gặp và cách hiểu đúng hơn.
| Bạn thấy | Dễ hiểu nhầm thành | Nên hiểu là |
|---|---|---|
| Máy A hơn máy B 30 điểm | Máy A thắng máy B áp đảo | Trong thể thức đó, A ghi nhỉnh hơn một nửa số điểm; với máy mạnh, phần lớn vẫn là ván hoà |
| Máy được hơn 3.500 điểm | Máy hơn nhà vô địch thế giới con người đúng chừng ấy điểm | Điểm trên thang riêng của máy, không quy đổi trực tiếp sang hệ số kỳ thủ |
| Máy vô địch giải mùa này | Máy đó tốt nhất cho mọi việc | Máy đó thắng trong thể thức, phần cứng và bộ thế khai cuộc cụ thể của giải |
| Khoảng sai số ghi bên cạnh điểm | Chi tiết kỹ thuật bỏ qua được | Hai máy chênh nhau ít hơn khoảng sai số thì chưa thể nói máy nào hơn |
| Bảng khác cho thứ tự khác | Một bảng bị sai | Hai bảng dùng thời gian, phần cứng hoặc bộ thế khác nhau, nên kết quả hợp lý khi lệch nhau |
Với người chơi phong trào, khác biệt vài chục điểm giữa các máy hàng đầu gần như không có ý nghĩa thực tế. Máy nào trong nhóm đầu cũng đủ để tìm lỗi trong ván của bạn.
Ván máy đấu máy cho người chơi điều gì
Ván giữa các máy hàng đầu là kho ý tưởng khai cuộc. Nhiều phương án mà kỳ thủ chuyên nghiệp dùng mấy năm gần đây được thử trước trong ván máy, nhất là các nước đẩy tốt cánh vua sớm hay thí tốt dài hơi mà máy kiểu AlphaZero ưa chuộng. Nếu bạn ở trình khá và thích nghiên cứu khai cuộc, xem lại các ván máy trong khai cuộc mình chơi là cách học có ích.
Tuy vậy, cần đọc với chút dè dặt. Thế khai cuộc trong giải máy thường được chọn để lệch, không phải thế bạn sẽ gặp trong giải người. Máy cũng phòng thủ được những thế mà người gần như chắc chắn thua. Một nước máy đi để giữ hoà trong thế khó có thể là lựa chọn rất tồi cho người, vì nó đòi hỏi tính chính xác hàng chục nước liền.
Nếu muốn dùng ván máy để học, cách làm hiệu quả là chọn một khai cuộc bạn hay chơi, lọc các ván máy bắt đầu từ thế gần với nó, rồi chỉ xem mười lăm hai mươi nước đầu. Ở mỗi nước, che đánh giá đi và tự đoán bên nào đang có lợi, vì sao. Sau đó mới mở đánh giá của hai máy ra so. Làm vậy vài tuần, bạn sẽ thấy cảm nhận thế cờ của mình trong khai cuộc đó rõ hơn hẳn so với chỉ học thuộc nước.
Một lợi ích khác ít người nghĩ tới: xem giải máy giúp bạn hiểu giới hạn của máy. Khi hai máy hàng đầu đánh giá cùng một thế khác hẳn nhau, hoặc một máy bị thua vì không nhận ra pháo đài, bạn thấy rõ rằng con số trên thanh đánh giá không phải chân lý. Bài học đó giúp bạn dùng máy phân tích tỉnh táo hơn.
Chơi đẹp trong thế giới máy cờ
Sao chép mã nguồn. Máy cờ mã nguồn mở cho phép người khác dùng lại mã, nhưng kèm điều kiện giấy phép, thường là phải ghi nguồn và công khai mã của bản phái sinh. Lịch sử giải máy cờ đã có trường hợp một chương trình vô địch nhiều năm bị ban tổ chức tước danh hiệu vì kết luận mã nguồn có nguồn gốc từ chương trình khác mà không khai báo.
Bản sao đổi tên. Các danh sách xếp hạng và giải đấu thường từ chối những máy chỉ là bản sao đổi tên của máy mã nguồn mở, để không làm loãng bảng và tôn trọng công sức người làm gốc.
Phân biệt với gian lận khi người chơi. Máy đấu máy là chuyện hợp lệ. Dùng máy để nhắc nước khi chơi với người, dù trực tuyến hay trực tiếp, là gian lận và bị cấm. Phần nhận diện, phòng tránh có bài riêng trong danh mục chơi cờ trực tuyến.
Đóng góp sức tính. Nếu bạn muốn góp phần vào sự phát triển của máy cờ, một số dự án mã nguồn mở cho phép tình nguyện viên chạy chương trình thử nghiệm trên máy tính của mình. Trước khi tham gia, hãy đọc kỹ hướng dẫn chính thức của dự án và cân nhắc điện năng, độ nóng máy.
Câu hỏi thường gặp
TCEC là gì?
Đó là tên viết tắt thường dùng của một giải đấu máy cờ vua phát trực tiếp trên mạng, bắt đầu khoảng năm 2010, chạy theo mùa với nhiều hạng đấu và một trận chung kết giữa hai máy mạnh nhất. Thể thức thay đổi theo mùa, nên khi cần chi tiết, hãy xem thông tin chính thức hiện hành.
Máy nào đang mạnh nhất hiện nay?
Thứ hạng thay đổi theo phiên bản và giải. Nhiều năm gần đây, các máy mã nguồn mở theo hướng alpha-beta với mạng NNUE và theo hướng mạng nơ-ron lớn kiểu Leela thường nằm trong nhóm đầu. Với người chơi phong trào, máy nào trong nhóm đầu cũng đủ dùng.
Vì sao máy đấu máy lại có nhiều ván hoà đến vậy?
Vì cả hai bên hầu như không mắc lỗi, và cờ vua nhiều khả năng là trò hoà khi chơi hoàn hảo. Từ thế ban đầu, bên đi trước chỉ có lợi thế nhỏ, không đủ để thắng một đối thủ phòng thủ chính xác. Vì vậy giải phải dùng thế khai cuộc lệch.
Có giải máy cờ tướng, cờ vây không?
Có. Các kỳ Olympic máy tính thường có nhiều trò chơi, gồm cả cờ tướng và cờ vây, và cộng đồng từng trò cũng tổ chức các giải riêng. Quy mô và mức phổ biến khác nhau theo từng trò; bạn nên tìm thông tin cập nhật trước khi theo dõi.
Người thường có xem trực tiếp giải máy cờ được không?
Được. Các giải trực tuyến thường phát ván đang chơi kèm đánh giá của từng máy, cho phép bạn theo dõi cùng lúc hai máy nghĩ gì. Đây là cách giải trí khá thú vị và cũng là cách học khai cuộc nếu bạn chịu dừng lại tự suy nghĩ.
Kết quả giải máy có giúp chọn máy phân tích không?
Có ích ở mức tham khảo. Máy đứng đầu giải là máy mạnh, nhưng máy phân tích tốt cho bạn còn phụ thuộc phần cứng bạn có, giao diện dễ dùng và tốc độ. Với ván phong trào, máy nào trong nhóm đầu cũng tìm ra lỗi của bạn ngay.