Cờ đam là trò hai người, mỗi bên một màu quân tròn dẹt, chỉ đi trên các ô tối theo đường chéo; quân ăn bằng cách nhảy qua quân đối phương sang ô trống phía sau, việc ăn là bắt buộc, và quân đi tới hàng cuối bên kia được phong vua. Ai ăn hết quân hoặc làm đối phương hết nước đi thì thắng.
Cái khó với người mới là cờ đam có hai "gia đình" luật khá khác nhau: cờ đam quốc tế trên bàn 10x10 và cờ đam trên bàn 8x8 mà người nói tiếng Anh gọi là checkers. Bộ cờ bán ở Việt Nam có cả hai loại, sách hướng dẫn kèm theo đôi khi viết lẫn. Bài này trình bày phần chung trước, rồi tách bảng khác biệt để bạn biết mình đang chơi luật nào.
Bàn cờ và cách xếp quân
Cờ đam chỉ dùng các ô tối của bàn cờ caro đen trắng; ô sáng không bao giờ có quân đứng. Bàn 10x10 có năm mươi ô tối, mỗi bên xếp hai mươi quân trên bốn hàng gần mình nhất. Bàn 8x8 có ba mươi hai ô tối, mỗi bên xếp mười hai quân trên ba hàng gần mình. Hai hàng ở giữa bỏ trống lúc bắt đầu.
Hướng đặt bàn có quy ước riêng cho từng luật, liên quan đến chuyện ô góc gần tay trái hay tay phải là ô tối. Đặt ngược thì các ô tối nằm sai vị trí và cả ván lệch đi. Khi mua bộ cờ, bạn nên giữ tờ hướng dẫn, hoặc xem hình xếp quân ban đầu trên các ứng dụng cờ đam để đặt cho đúng; đây là chi tiết người mới hay làm sai nhất.
Về màu đi trước, cờ đam quốc tế cho bên quân trắng đi trước, còn nhiều bộ luật 8x8 cho bên quân tối đi trước. Trong chơi gia đình, chuyện này không quan trọng bằng việc luân phiên người đi trước giữa các ván.
Quân cờ ban đầu là quân thường, người Việt hay gọi là "quân" hoặc "lính". Quân được phong ở cuối bàn gọi là vua (hay đam, theo tên gọi gốc tiếng Pháp), thường đánh dấu bằng cách chồng thêm một quân cùng màu lên trên.
Đi quân và ăn quân: phần chung của mọi luật
Quân thường đi chéo tiến một ô. Mỗi lượt, bạn di chuyển một quân sang ô tối kề chéo phía trước, nếu ô đó trống. Quân thường không đi lùi khi không ăn.
Ăn bằng cách nhảy qua. Nếu ô chéo kề có quân đối phương và ô ngay sau nó theo cùng đường chéo còn trống, quân của bạn nhảy qua và quân đối phương bị nhấc khỏi bàn.
Ăn là bắt buộc. Đây là điểm khác lớn nhất so với cờ vua hay cờ tướng. Nếu có nước ăn, bạn phải ăn, không được đi nước khác. Luật này tạo ra chiến thuật đặc trưng của cờ đam: cố ý thí một quân để ép đối phương ăn, kéo quân họ đến chỗ bạn ăn lại được nhiều hơn.
Ăn liên tiếp trong một lượt. Sau khi nhảy qua một quân, nếu từ ô mới vẫn nhảy tiếp được qua quân đối phương khác, bạn phải nhảy tiếp trong cùng lượt. Một chuỗi ăn có thể đổi hướng chéo nhiều lần.
Phong vua. Quân thường đi tới hàng cuối cùng phía đối phương thì được phong vua. Vua đi được cả tiến lẫn lùi theo đường chéo, nên mạnh hơn hẳn quân thường.
Thắng thua. Bên nào hết quân, hoặc còn quân mà không còn nước đi hợp lệ nào, là bên thua. Hai bên đều không thể thắng thì xử hoà, thường bằng thoả thuận hoặc theo luật lặp thế cờ của từng bộ luật.
Khác biệt giữa cờ đam quốc tế 10x10 và cờ đam 8x8
Phần chung ở trên giống nhau, nhưng mấy điểm dưới đây khiến hai loại thành hai trò chơi có chiến thuật khác. Trước khi chơi với người mới quen, hãy hỏi câu "mình chơi luật nào" và đối chiếu bảng.
| Điểm luật | Cờ đam quốc tế 10x10 | Cờ đam 8x8 (checkers) |
|---|---|---|
| Số quân mỗi bên | 20 | 12 |
| Quân thường ăn lùi | Được ăn cả lùi | Chỉ ăn tiến |
| Vua di chuyển | Vua bay: đi xa nhiều ô trên đường chéo trống | Vua đi một ô theo mọi hướng chéo |
| Khi có nhiều cách ăn | Bắt buộc chọn đường ăn được nhiều quân nhất | Được chọn đường ăn nào cũng được, nhưng đã ăn thì ăn hết chuỗi |
| Quân đi qua hàng cuối giữa chuỗi ăn | Không được phong nếu chuỗi ăn chưa kết thúc tại đó | Được phong khi tới hàng cuối, lượt kết thúc |
Ngoài hai loại này còn có các biến thể 8x8 khác, chẳng hạn bản có vua bay và quân thường ăn lùi như luật quốc tế. Nếu bạn chơi trên ứng dụng, phần cài đặt luật thường ghi rõ; khi chơi với người quen, cứ thống nhất bằng bảng trên.
Luật "ăn nhiều nhất" của cờ đam quốc tế là chỗ người mới hay cãi nhau. Nó có nghĩa là bạn đếm số quân bị ăn trên mỗi đường có thể, và phải chọn đường ăn được nhiều nhất, dù đường đó dở hơn về thế cờ.
Máy chơi cờ đam: từ Chinook đến bài toán đã được giải
Cờ đam 8x8 có một vị trí đặc biệt trong lịch sử trí tuệ nhân tạo. Chương trình Chinook của nhóm Jonathan Schaeffer ở Đại học Alberta (Canada) được phát triển từ cuối những năm 1980, thi đấu với những kỳ thủ giỏi nhất thời đó. Năm 2007, nhóm này công bố đã giải xong cờ đam 8x8 theo luật checkers: nếu cả hai bên đều chơi hoàn hảo, ván cờ kết thúc hoà.
"Giải xong" ở đây có nghĩa là máy đã chứng minh được kết quả từ thế khởi đầu, dựa trên tính toán kéo dài nhiều năm và một cơ sở dữ liệu tàn cuộc rất lớn. Điều đó không làm trò chơi kém thú vị với người: không ai nhớ nổi đường đi hoàn hảo, và ván phong trào vẫn đầy sai lầm để khai thác.
Cờ đam quốc tế 10x10 thì lớn hơn nhiều và chưa được giải. Các chương trình chơi cờ đam quốc tế hiện nay mạnh hơn con người, và kỳ thủ dùng chúng để phân tích ván giống như người chơi cờ vua dùng máy phân tích. Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn cách máy tính tìm nước đi, danh mục máy chơi cờ của trang có bài riêng về minimax và cắt tỉa alpha-beta.
Năm ý chiến thuật đầu tiên đáng biết
Giữ quân ở trung tâm. Quân đứng gần giữa bàn có hai hướng đi và dễ hỗ trợ nhau; quân dạt ra mép chỉ còn một hướng chéo. Ở đầu ván, người chơi có kinh nghiệm thường đẩy quân về phía các ô giữa trước, và để quân ở rìa làm việc sau.
Đi quân thành cặp, thành khối. Một quân đứng lẻ phía trước dễ bị ăn vì phía sau nó có ô trống. Hai quân đứng chéo sát nhau che ô sau cho nhau, đối phương không nhảy qua được. Hãy hình dung đội quân của mình như một khối tiến chậm, không phải từng quân chạy riêng.
Thí một để ăn hai. Vì ăn là bắt buộc, bạn có thể đặt một quân vào chỗ bị ăn để kéo quân đối phương tới ô bạn muốn, rồi ăn lại một chuỗi. Đây là đòn đặc trưng nhất của cờ đam. Trước mỗi nước, hãy tự hỏi: nếu đối phương bắt buộc phải ăn ở đâu, quân của họ sẽ dừng ở ô nào, và từ ô đó mình ăn lại được gì.
Hơn quân thì đổi. Khi bạn đã hơn một, hai quân, đổi quân một đổi một làm lợi thế của bạn lớn dần về tỉ lệ. Mười quân chọi chín khó thắng hơn hai quân chọi một. Ngược lại, khi đang kém quân, hãy tránh đổi và tìm thế phức tạp.
Đừng vội rời hàng cuối. Mỗi quân ở hàng cuối là một chốt chặn ngăn đối phương phong vua. Người mới thường đẩy hết quân lên để tấn công, rồi đến tàn cuộc mới thấy đối phương có hai, ba vua trong khi mình chưa có vua nào.
Lộ trình mười ván đầu cho người mới
Cờ đam học luật mất mười phút, nhưng chơi cho có ý đồ cần một ít luyện tập có chủ đích. Mười ván đầu có thể đi theo trình tự này, chơi với người nhà hoặc với máy ở mức thấp.
- Ván 1–2: chỉ tập đi quân và ăn bắt buộc. Mỗi khi có nước ăn, nói to "có ăn" trước khi đi để quen mắt.
- Ván 3–4: chú ý ăn liên tiếp. Trước khi ăn, dò hết chuỗi xem có nhảy tiếp được không.
- Ván 5–6: giữ hàng cuối. Cố giữ vài quân ở hàng cuối của mình càng lâu càng tốt để đối phương khó phong vua.
- Ván 7–8: tập thí quân có tính toán. Tìm một thế bạn cho đối phương ăn một quân để rồi ăn lại hai.
- Ván 9–10: tập tàn cuộc với vua. Khi còn ít quân, ưu tiên phong vua và dùng vua dồn quân đối phương ra rìa.
Sau mỗi ván, bạn có thể mở chế độ phân tích của ứng dụng để xem nước nào bị đánh dấu là sai lầm lớn, nhưng nên tự đoán trước rồi mới xem. Cách đọc nhận xét của máy được bàn kỹ ở danh mục phân tích ván cờ với máy.
Chơi cờ đam trong gia đình và câu lạc bộ
Cờ đam hợp làm cầu nối giữa người chưa biết cờ và cờ vua: luật ít hơn, ván ngắn hơn, nhưng vẫn có tính toán thật, không phụ thuộc may rủi. Trẻ khoảng sáu tuổi trở lên đã chơi được bản 8x8; bản 10x10 hợp với trẻ lớn và người lớn vì ván dài và rộng hơn.
Ở các câu lạc bộ cờ phong trào, cờ đam đôi khi được tổ chức thành bảng riêng bên cạnh cờ vua, cờ tướng. Nếu bạn mở một góc cờ đam ở trường hay ở nhà văn hoá khu phố, nên in sẵn bảng luật ngắn đặt cạnh bàn, ghi rõ đang chơi luật quốc tế hay luật 8x8, để người mới đến không phải hỏi lại.
Một gợi ý dùng AI hợp lý: nhờ chatbot soạn bảng luật ngắn đó theo đúng luật bạn chọn, rồi tự đối chiếu lại với tờ luật gốc. Chatbot hay trộn hai gia đình luật — chẳng hạn cho vua bay vào luật 8x8 — nên bước đối chiếu là bắt buộc.
Câu hỏi thường gặp
Cờ đam có bắt buộc phải ăn không?
Có. Trong mọi luật cờ đam phổ biến, nếu có nước ăn thì phải ăn, và nếu sau khi nhảy vẫn ăn tiếp được thì phải ăn tiếp trong cùng lượt. Đây là luật tạo ra chiến thuật thí quân đặc trưng của cờ đam.
Vua trong cờ đam đi được mấy ô?
Tuỳ luật. Trong cờ đam quốc tế 10x10, vua đi xa nhiều ô trên đường chéo trống, gọi là vua bay. Trong cờ đam 8x8 kiểu checkers, vua chỉ đi một ô nhưng được đi cả tiến lẫn lùi. Hãy thống nhất trước ván.
Quân thường có được ăn lùi không?
Trong cờ đam quốc tế thì được, quân thường ăn được cả về phía sau. Trong checkers 8x8 thì quân thường chỉ ăn tiến. Đây là điểm làm hai luật khác nhau rõ nhất ở trung cuộc.
Cờ đam đã được máy giải xong chưa?
Cờ đam 8x8 theo luật checkers đã được nhóm Chinook ở Đại học Alberta công bố giải xong năm 2007, kết quả là hoà nếu hai bên chơi hoàn hảo. Cờ đam quốc tế 10x10 lớn hơn nhiều và chưa được giải.
Nên học cờ đam trước hay cờ vua trước?
Không có thứ tự bắt buộc. Cờ đam có ít luật hơn, ván ngắn hơn, nên nhiều gia đình dùng nó để trẻ làm quen việc tính trước vài nước. Nếu trẻ đã thích cờ vua, cứ học cờ vua; cờ đam có thể chơi xen kẽ cho vui.
Bàn cờ đam có dùng chung bàn cờ vua được không?
Bàn cờ vua 8x8 dùng được cho cờ đam 8x8, chỉ cần quân tròn dẹt mười hai quân mỗi màu. Cờ đam quốc tế cần bàn 10x10 riêng. Nhớ đặt bàn đúng hướng theo luật bạn chơi để các ô tối ở đúng vị trí.