Máy chơi cờ có lịch sử dài hơn máy tính. Cỗ máy đầu tiên khiến cả châu Âu tin rằng máy móc biết đánh cờ ra đời năm 1770, nhưng thực chất có người giấu bên trong. Máy thật sự tự chơi được một phần ván cờ xuất hiện ở Tây Ban Nha năm 1912. Chương trình cờ vua đầy đủ đầu tiên được Alan Turing viết trên giấy cuối thập niên 1940, khi chưa có máy nào đủ sức chạy nó. Từ đó tới trước Deep Blue là gần nửa thế kỷ máy cờ đi từ trình người mới học lên trình đại kiện tướng.
Bài này đi qua các mốc chính theo thứ tự thời gian, chỉ nêu những mốc được ghi nhận rộng rãi trong tài liệu lịch sử máy tính. Phần trận Deep Blue năm 1997 và cách máy tìm kiếm nước đi đã có bài riêng trong danh mục; ở đây là đoạn đường dẫn tới đó, và vài bài học mà người chơi cờ hôm nay vẫn dùng được.
"Người Thổ" năm 1770: cỗ máy chơi cờ giả nổi tiếng nhất
Năm 1770, nhà phát minh người Hungary Wolfgang von Kempelen trình diễn trước triều đình Áo ở Vienna một cỗ máy gồm chiếc tủ gỗ lớn, trên đặt bàn cờ, phía sau là hình nộm mặc trang phục kiểu Ottoman. Người đương thời gọi nó là "Người Thổ". Trước mỗi buổi diễn, người trình diễn mở lần lượt các ngăn tủ cho khán giả thấy bánh răng, đòn bẩy chi chít, rồi đóng lại và cho hình nộm đánh cờ với người xem. Nó thắng phần lớn các ván.
Cỗ máy đi lưu diễn khắp châu Âu rồi sang Mỹ suốt mấy chục năm, qua tay nhiều chủ. Các tư liệu kể rằng nó từng đấu với những nhân vật nổi tiếng thời đó. Bí mật thật ra khá đơn giản: một kỳ thủ giỏi ngồi khuất trong tủ, theo dõi nước đi qua các nam châm dưới bàn cờ và điều khiển cánh tay hình nộm bằng cần gạt. Phần bánh răng khoe ra chỉ để đánh lạc hướng. Năm 1854, cỗ máy bị cháy trong một bảo tàng ở Philadelphia.
Câu chuyện "Người Thổ" đáng nhớ vì một lý do ngoài lịch sử: nó cho thấy người xem sẵn sàng tin máy làm được điều phi thường khi được trình diễn khéo. Ngày nay, khi một sản phẩm được quảng cáo là "AI tự làm hết", câu hỏi cũ vẫn có ích: phía sau có người làm thay ở khâu nào không.
Từ máy tàn cuộc đến chương trình viết trên giấy
Những bước đầu tiên của máy chơi cờ thật diễn ra trong nửa đầu thế kỷ 20, khi các nhà khoa học bắt đầu hỏi nghiêm túc liệu một quy trình máy móc có chơi cờ được không.
- Torres Quevedo và máy tàn cuộc (1912): kỹ sư người Tây Ban Nha Leonardo Torres Quevedo chế tạo một cỗ máy điện cơ chơi được một loại tàn cuộc duy nhất: vua và xe đấu với vua đơn. Máy luôn chiếu hết được, dù không phải lúc nào cũng bằng đường ngắn nhất. Đây là máy đầu tiên tự chơi một phần ván cờ mà không có người giấu bên trong.
- Turing và chương trình trên giấy (cuối thập niên 1940): Alan Turing cùng bạn là David Champernowne soạn một bộ quy tắc chọn nước cho cờ vua, sau này hay được gọi là Turochamp. Không có máy tính nào thời đó chạy được, nên năm 1952 Turing tự tay "làm máy", tra quy tắc để đi từng nước trong một ván với một đồng nghiệp. Mỗi nước mất cả nửa giờ, và chương trình thua.
- Shannon và bài báo năm 1950: Claude Shannon đặt nền lý thuyết cho mọi máy cờ về sau, gồm ý tưởng chấm điểm thế cờ và tìm kiếm theo độ sâu. Nội dung bài báo được giải thích trong bài về cách máy tính chơi cờ của danh mục này.
- Những chương trình chạy thật đầu tiên (thập niên 1950): năm 1951, một chương trình trên máy tính ở Anh giải được các bài chiếu hết hai nước. Năm 1956, nhóm ở Los Alamos (Mỹ) cho máy chơi trên bàn rút gọn 6x6, bỏ quân tượng. Năm 1957, Alex Bernstein ở IBM viết chương trình chơi được cờ vua đầy đủ, ở trình người mới học.
Điểm chung của giai đoạn này là máy rất chậm và rất yếu, nhưng mọi câu hỏi cốt lõi đã được đặt ra: máy biểu diễn bàn cờ thế nào, chấm điểm thế nào, xét bao nhiêu nước.
Thập niên 1960–1980: máy cờ lên trình kiện tướng
Khi máy tính nhanh hơn và thuật toán cắt tỉa được hoàn thiện, sức cờ của máy tăng đều qua từng thập niên. Bảng dưới liệt kê các mốc được nhắc nhiều nhất trong tài liệu lịch sử cờ máy tính.
| Thời điểm | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1966–1967 | Chương trình của Mỹ và chương trình của một viện nghiên cứu Liên Xô đấu bốn ván qua thư tín, phía Liên Xô thắng | Trận đấu máy với máy đầu tiên được ghi nhận rộng rãi |
| 1967 | Mac Hack VI của Richard Greenblatt (MIT) thi đấu trong giải của người | Máy đầu tiên có ván đấu và hệ số trong giải đấu chính thức của người |
| 1974 | Giải vô địch thế giới cờ máy tính đầu tiên ở Stockholm, chương trình Kaissa của Liên Xô vô địch | Máy cờ có sân chơi riêng, các nhóm thi nhau cải tiến |
| 1970s | Dòng chương trình Chess của Đại học Northwestern (Mỹ) thống trị nhiều giải | Chứng minh tìm kiếm toàn bộ có cắt tỉa hiệu quả hơn chọn lọc kiểu người |
| 1980–1983 | Máy Belle của Ken Thompson và Joe Condon (Bell Labs) dùng mạch phần cứng riêng, vô địch thế giới năm 1980 | Máy đầu tiên đạt trình kiện tướng trong hệ thống xếp hạng của Mỹ |
| 1988 | Deep Thought thắng một đại kiện tướng trong giải đấu mở | Máy bắt đầu thắng người ở trình đại kiện tướng trong điều kiện thi đấu thật |
Đọc bảng sẽ thấy hai đường song song: phần mềm tốt lên nhờ thuật toán, còn phần cứng làm riêng cho cờ đẩy tốc độ lên nhiều lần. Deep Blue năm 1997 là điểm hội tụ của cả hai đường đó.
Vụ cá cược của David Levy: mười năm chờ máy thắng
Năm 1968, kiện tướng quốc tế người Scotland David Levy đặt cược với vài nhà khoa học máy tính, trong đó có John McCarthy, rằng trong mười năm tới không máy tính nào thắng được ông trong một trận đấu. Các nhà khoa học thời đó lạc quan, cho rằng máy sẽ sớm vượt người. Levy thì đã chơi với các chương trình đương thời và thấy chúng còn xa.
Năm 1978, hạn cược tới, Levy đấu trận quyết định với chương trình mạnh nhất khi đó và thắng 3,5–1,5. Ông thắng cược, nhưng đồng thời thừa nhận chương trình đã chơi tốt hơn ông nghĩ, và đã thua một ván. Ông tiếp tục thách đấu các máy những năm sau. Năm 1989, Levy thua Deep Thought cả bốn ván, và từ đó thôi thách đấu.
Câu chuyện này hay được kể như một bài học về dự báo công nghệ: người làm nghề trong lĩnh vực thường đoán đúng hướng nhưng sai tốc độ. Các nhà khoa học thập niên 1960 đúng là máy sẽ vượt người, nhưng sai về thời điểm khoảng hai ba chục năm. Levy đúng trong mười năm của mình, nhưng cũng chỉ thêm khoảng mười năm nữa là máy vượt qua ông. Khi đọc các dự báo về AI ngày nay, nên nhớ cả hai phía của câu chuyện này.
Máy cờ vào nhà: từ phòng thí nghiệm tới bàn học
Máy cờ bán đại trà. Cuối thập niên 1970, ở Mỹ bắt đầu có máy chơi cờ điện tử bán cho gia đình: một hộp nhỏ có bàn phím nhập nước đi hoặc bàn cờ có cảm biến, chơi ở trình người mới học. Trong thập niên 1980, loại máy này phổ biến ở nhiều nước, và sức chơi tăng dần lên trình câu lạc bộ khá.
Phần mềm trên máy tính cá nhân. Khi máy tính cá nhân phổ biến, các chương trình cờ chạy trên đó nhanh chóng vượt máy cờ chuyên dụng giá rẻ. Từ thập niên 1990, nhiều kỳ thủ dùng phần mềm để tra cơ sở dữ liệu ván cờ và kiểm tra phương án, mở đầu thói quen chuẩn bị bằng máy.
Người chơi đổi cách học. Trước kia, muốn biết một nước có tốt không, người chơi phải hỏi thầy hoặc tra sách. Từ khi có máy ở nhà, câu trả lời có trong vài phút. Điều này giúp người học tự học nhiều hơn, nhưng cũng sinh ra thói quen tin máy mà không hiểu, chuyện danh mục phân tích ván cờ bàn kỹ.
Ở Việt Nam. Người chơi cờ Việt Nam tiếp cận máy cờ chủ yếu qua máy tính cá nhân và sau đó là điện thoại, phần lớn từ cuối thập niên 1990 trở đi. Lựa chọn máy cờ điện tử để bàn cho gia đình hôm nay có bài hướng dẫn riêng trong danh mục này.
Bài học từ lịch sử cho người chơi cờ hôm nay
Lịch sử máy cờ không chỉ là chuyện của người làm máy. Có vài điều người chơi cờ phong trào rút ra được.
- Tính toán chính xác thắng ý tưởng mơ hồ. Máy cờ đời đầu thua vì bỏ sót đòn chiến thuật. Máy cờ thập niên 1970 thắng người nhờ không bỏ sót đòn. Ở trình phong trào, phần lớn ván cũng quyết định bởi đòn chiến thuật hai ba nước, nên luyện thế cờ chiến thuật vẫn là việc có lợi nhất.
- Đừng tin trình diễn, hãy xem điều kiện. Từ "Người Thổ" tới các tin "máy thắng người" về sau, cách trình diễn ảnh hưởng nhiều tới cảm nhận. Câu hỏi nên đặt là máy chơi trong điều kiện nào, với ai, bao nhiêu ván.
- Tiến bộ đến từ cả công cụ lẫn phương pháp. Máy cờ mạnh lên nhờ phần cứng nhanh hơn và thuật toán tốt hơn cùng lúc. Người chơi cũng vậy: có máy phân tích mạnh mà không có thói quen tự phân tích trước thì tiến bộ chậm.
- Dự báo dài hạn thường sai thời điểm. Câu chuyện Levy cho thấy nên khiêm tốn với mọi tuyên bố "trong mười năm nữa máy sẽ…", dù theo hướng lạc quan hay bi quan.
- Tìm đọc nguồn gốc. Nhiều câu chuyện về máy cờ bị kể sai qua nhiều lần chép lại. Nếu bạn quan tâm, các bảo tàng lịch sử máy tính và sách của những người trong cuộc là nguồn đáng tin hơn bài tổng hợp trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
"Người Thổ" chơi cờ có thật là máy không?
Không. Bên trong tủ có một kỳ thủ giỏi ngồi khuất, theo dõi bàn cờ qua nam châm và điều khiển cánh tay hình nộm. Các cơ cấu bánh răng khoe ra chỉ để đánh lạc hướng. Bí mật này được nhiều người nghi ngờ từ sớm và về sau được mô tả rõ trong các tư liệu.
Chương trình cờ vua đầu tiên là của ai?
Thường được nhắc là chương trình Alan Turing soạn cùng David Champernowne cuối thập niên 1940, tồn tại dưới dạng quy tắc trên giấy. Chương trình chơi cờ vua đầy đủ chạy thật trên máy tính đầu tiên thường được ghi nhận là của Alex Bernstein ở IBM năm 1957.
Máy tính đầu tiên thắng một đại kiện tướng là năm nào?
Các tài liệu thường nêu cuối thập niên 1980: năm 1988, Deep Thought thắng một đại kiện tướng trong một giải đấu mở ở Mỹ. Trước đó đã có máy thắng kiện tướng, và cùng năm đó cũng có máy khác thắng đại kiện tướng trong trận đấu riêng.
Vì sao giải vô địch máy cờ thế giới lại quan trọng?
Nó cho các nhóm làm máy cờ một sân chơi chung với luật rõ ràng, để so phương pháp với nhau thay vì tự công bố kết quả. Nhiều cải tiến về tìm kiếm và phần cứng ra đời từ áp lực thi đấu ở các giải này, rồi lan sang các chương trình khác.
Máy cờ của Liên Xô có mạnh không?
Chương trình Kaissa của Liên Xô vô địch giải máy cờ thế giới đầu tiên năm 1974, và trước đó một chương trình của Liên Xô đã thắng chương trình Mỹ trong trận đấu qua thư tín. Sau đó, các nhóm Mỹ với phần cứng mạnh hơn dần chiếm ưu thế ở các giải.
Đọc sách nào để tìm hiểu lịch sử máy cờ?
Bạn có thể tìm sách do chính người trong cuộc viết, như hồi ký của trưởng nhóm làm Deep Blue, hoặc sách của các nhà sử học máy tính về trí tuệ nhân tạo. Nên đọc ít nhất hai nguồn cho một sự kiện, vì các câu chuyện về máy cờ hay bị kể lệch khi chép lại.