Bàn 9x9 là nơi tốt nhất để học cờ vây vì mỗi ván chỉ mười đến hai mươi phút, mỗi nước đi đều có hậu quả thấy ngay, và bạn có thể chơi đủ nhiều ván để rút kinh nghiệm trong vài tuần. Trên bàn 19x19, người mới thường lạc hướng giữa quá nhiều chỗ trống và không biết mình thua vì nước nào.
Bài này đưa ra một lộ trình ba mươi ván đầu chia ba chặng, cách chọn mức máy để tập sao cho không chán, cách xem lại ván nhanh, và dấu hiệu cho biết đã đến lúc chuyển sang bàn lớn hơn. Lộ trình là gợi ý cho người tự học, bạn có thể co giãn theo thời gian của mình.
Vì sao 9x9 không phải là cờ vây thu nhỏ cho trẻ con
Nhiều người lớn ngại chơi 9x9 vì nghĩ đó là bàn tập cho trẻ. Thực tế, kỳ thủ mạnh cũng chơi 9x9 và coi đó là một biến thể có chiều sâu riêng. Trên bàn nhỏ, một sai lầm nhỏ là đủ để thua cả ván, nên 9x9 luyện tính toán chính xác rất tốt. Đây cũng là kích cỡ các chương trình máy tính chinh phục sớm hơn bàn lớn, vì không gian tính toán nhỏ hơn nhiều.
Với người mới, lợi ích lớn nhất của 9x9 là vòng phản hồi ngắn. Bạn chơi một nước, vài nước sau đã thấy nó tốt hay dở. Ván xong nhanh nên có thể chơi ba bốn ván trong một buổi tối, và mỗi ván đều xem lại được trong mười phút. Số lượng ván nhiều chính là thứ giúp mắt bạn quen với hình cờ, quen nhìn khí, mắt và chỗ cắt.
Bàn 9x9 cũng giúp bạn thấy rõ mối quan hệ giữa đánh nhau và lấy đất. Trên bàn nhỏ, mọi nhóm đều sát nhau, không có chỗ để trốn tránh giao tranh. Bạn buộc phải học cách đánh giá khi nào nên bắt quân, khi nào chỉ cần giữ nhóm mình an toàn và lấy phần đất còn lại.
Chơi 9x9 khác 19x19 ở đâu
Khai cuộc ngắn, giao tranh đến sớm. Trên bàn lớn, hai bên thường chiếm bốn góc trước rồi mới đánh nhau. Trên 9x9, ngay nước thứ ba thứ tư đã có tiếp xúc. Bạn không cần học định thức góc ở giai đoạn này.
Điểm giữa bàn có giá trị lớn. Ở bàn 9x9, nước đầu tiên ở điểm giữa hoặc gần giữa ảnh hưởng tới cả bốn phía. Nhiều ván của người chơi mạnh mở đầu ở đây, khác hẳn thói quen chiếm góc trên bàn lớn.
Chỉ một nhóm chết là thua. Trên bàn lớn, mất một nhóm nhỏ còn gỡ lại được ở chỗ khác. Trên 9x9, mất một nhóm thường đồng nghĩa với thua, nên bạn học được thói quen kiểm nhóm yếu trước khi đi nước tham.
Đường ranh và tàn cuộc chiếm tỉ trọng lớn. Vì đất ít, mỗi điểm đều quý. Ván 9x9 hay được quyết định bởi vài điểm ở giai đoạn đóng đường ranh, nên bạn sớm học được giá trị của nước đóng biên và nước đi trước ở chỗ quan trọng.
Lộ trình 30 ván đầu, chia ba chặng
Mỗi chặng có một trọng tâm duy nhất. Đừng chuyển chặng chỉ vì đủ số ván, hãy nhìn dấu hiệu ở cột cuối. Mức độ ở đây là gợi ý cho người lớn tự học, với trẻ em nên kéo dài và nhẹ nhàng hơn.
| Chặng | Số ván gợi ý | Trọng tâm | Dấu hiệu chuyển chặng |
|---|---|---|---|
| 1. Không mất nhóm vì sơ suất | Khoảng 10 ván | Sau mỗi nước đối phương, đếm khí của nhóm mình gần đó | Không còn bị bắt nhóm vì quên rằng nhóm chỉ còn một khí |
| 2. Làm hai mắt và giữ đất | Khoảng 10 ván | Mỗi nhóm có kế hoạch sống: chạy ra hay làm mắt | Biết giải thích vì sao nhóm mình sống hoặc chết trong ván vừa chơi |
| 3. Đếm điểm và đóng đường ranh | Khoảng 10 ván | Tự đếm điểm cuối mỗi ván, so với kết quả phần mềm | Đếm đúng hoặc lệch không quá vài điểm, bỏ lượt đúng lúc |
Ở chặng nào cũng vậy, ghi mỗi ván một dòng: thắng hay thua, lý do chính trong một câu. Sau ba mươi ván, nhật ký này cho bạn thấy rõ lỗi nào đã hết và lỗi nào còn lặp lại.
Chọn mức máy để tập sao cho vẫn vui
Máy mạnh nhất không phải bạn tập tốt nhất. Thua liên tục ba mươi ván không dạy được gì, chỉ làm nản. Mức máy phù hợp là mức bạn thắng được khoảng một phần ba đến một nửa số ván.
Dùng quân chấp thay vì hạ mức máy. Nhiều chương trình cho phép bạn đặt trước vài quân. Cách này giữ cho máy chơi đúng kiểu cờ vây, chỉ bù cho bạn một khoản lợi thế, nên bạn học được cách khai thác lợi thế.
Chơi với người thật xen kẽ. Máy không mắc lỗi giống người. Xen vài ván với bạn bè, người nhà hay câu lạc bộ giúp bạn quen với kiểu sai lầm và bẫy thường gặp ở người chơi phong trào.
Đặt thời gian rộng rãi. Ở ba mươi ván đầu, đừng chơi chớp nhoáng. Cho mình đủ thời gian đếm khí trước mỗi nước. Tốc độ sẽ tự đến khi mắt đã quen hình.
Xem lại một ván 9x9 trong mười phút
Xem lại là phần quan trọng ngang chơi. Với ván 9x9, mười phút là đủ nếu làm theo thứ tự này.
- Chạy lại ván từ đầu, không bật máy phân tích. Dừng ở chỗ bạn thấy ván bắt đầu đổi chiều và ghi lại số nước.
- Ở chỗ đó, tự nghĩ ra một nước khác mà bạn lẽ ra nên đi, viết ra kèm một câu lý do.
- Bây giờ mới bật máy phân tích. Xem nước có biểu đồ tỉ lệ thắng tụt mạnh nhất, đối chiếu với chỗ bạn đã chọn.
- Nếu máy và bạn chọn cùng chỗ, xem nước máy gợi ý có giống nước bạn nghĩ ra không. Nếu khác, bày tiếp vài nước theo máy để hiểu.
- Ghi đúng một bài học vào nhật ký. Một bài học mỗi ván, không phải mười.
Nếu dùng chatbot để giữ nhật ký, bạn có thể dán các dòng ghi chép của mình và hỏi: "Đây là ghi chú 10 ván cờ vây 9x9 gần nhất. Liệt kê các lỗi lặp lại nhiều nhất và gợi ý một trọng tâm cho 10 ván tới." Chatbot làm tốt việc gom ý từ chữ của bạn, nhưng đừng để nó tự phân tích thế cờ.
Khi nào lên 13x13 và 19x19
Không có số ván chuẩn. Dấu hiệu tốt là bạn thắng được khoảng một nửa số ván 9x9 trước máy ở mức vừa phải hoặc trước người cùng trình, và hiếm khi thua vì sơ suất khí. Lúc đó bàn 13x13 là bước đệm hợp lý: đủ rộng để bắt đầu có khái niệm góc, cạnh, giữa, nhưng ván vẫn chỉ kéo dài khoảng ba mươi đến bốn mươi phút.
Khi lên bàn lớn, nhiều người thấy mình như mới học lại, vì phần khai cuộc rộng mở làm khó định hướng. Đó là bình thường. Mẹo nhỏ là vẫn giữ thói quen chơi vài ván 9x9 mỗi tuần để luyện tính toán, trong khi học khai cuộc trên bàn lớn. Hai việc này bổ trợ cho nhau.
Nếu bạn đang dạy con, đừng vội cho con lên bàn lớn chỉ vì con thắng vài ván. Trẻ thích bàn nhỏ vì ván xong nhanh và thấy rõ ai thắng. Cứ để trẻ chơi lâu trên 9x9 nếu trẻ thấy vui, không so tiến độ với bạn bè cùng lớp.
Năm lỗi lặp lại nhiều nhất trong 30 ván đầu
Đuổi theo một quân lẻ đến tận mép bàn. Người mới thấy quân đối phương chỉ còn hai khí là lao vào bắt, trong khi quân đó chạy được và mỗi nước đuổi lại tạo thêm điểm yếu cho chính mình. Trước khi đuổi, tự hỏi: nếu quân ấy chạy thoát, nhóm nào của mình bị cắt rời?
Để hai nhóm của mình bị cắt làm đôi. Trên bàn nhỏ, hai nhóm yếu cùng lúc gần như chắc chắn mất một. Thói quen tốt là nhìn các điểm chéo giữa hai nhóm mình sau mỗi nước của đối phương, nếu chỗ đó bị đặt quân thì có bị cắt không.
Đi nước trong đất đã chắc của mình. Một quân đặt thêm vào vùng đã kín không làm vùng chắc hơn, chỉ phí một lượt mà đối phương dùng để lấn ở chỗ khác. Theo cách đếm đất, nó còn làm mất một điểm.
Bỏ lượt khi đường ranh chưa đóng. Đây là lỗi làm mất vài điểm cuối ván, mà ở 9x9 thì vài điểm thường quyết định thắng thua. Đi một vòng kiểm đường ranh trước khi bỏ lượt là thói quen đáng giữ suốt đời.
Đánh liên tục khi đang bực. Thua một ván đáng tiếc rồi bấm ngay ván mới để gỡ là cách chắc chắn nhất để thua tiếp. Nghỉ năm phút, xem lại ván vừa thua, rồi mới chơi tiếp. Lỗi này không thuộc về kỹ thuật nhưng ảnh hưởng tới nhật ký học tập nhiều hơn mọi lỗi kỹ thuật.
Tự tạo bài tập từ chính ván của mình
Sau khoảng mười ván, nhật ký của bạn đã có đủ chất liệu để làm bài tập riêng. Cách làm đơn giản: chọn những thế mà máy phân tích cho thấy bạn mất nhiều điểm nhất, bày lại đúng thế đó trước nước sai, rồi lưu thành một tệp riêng hoặc chụp ảnh bàn gỗ. Mỗi tuần, mở lại năm thế cũ và tự giải lại mà không nhìn đáp án. Thế nào giải đúng hai lần liên tiếp thì bỏ ra khỏi danh sách.
Bài tập lấy từ ván của chính mình có ích hơn bài tập in sẵn ở chỗ nó đúng loại sai lầm bạn hay mắc. Nếu bạn hay bị cắt, danh sách sẽ đầy thế cắt. Nếu bạn hay bỏ lượt sớm, danh sách sẽ đầy thế đóng biên. Sau vài tuần, nhìn vào danh sách là biết ngay mình đang yếu ở đâu mà không cần ai nhận xét.
Chatbot có thể giúp sắp xếp danh sách này nếu bạn đã ghi chú bằng chữ. Ví dụ: "Dưới đây là 15 ghi chú về các thế cờ vây mình đi sai. Gom chúng thành nhóm theo loại lỗi và đặt tên ngắn cho từng nhóm." Phần đánh giá thế cờ vẫn để máy phân tích và bàn cờ làm, chatbot chỉ giúp gom chữ.
Câu hỏi thường gặp
Bàn 9x9 có dùng luật khác 19x19 không?
Không, luật giống hệt. Chỉ có điểm bù komi có thể khác tuỳ nơi chơi và tuỳ phần mềm, và quân chấp đặt ở vị trí khác vì bàn có ít điểm sao hơn. Hai bên nên thoả thuận trước nếu chơi ngoài phần mềm.
Chơi bao nhiêu ván 9x9 mỗi ngày là vừa?
Hai đến bốn ván kèm xem lại thường hiệu quả hơn mười ván liên tục không xem lại. Chất lượng của phần xem lại quan trọng hơn số ván. Nếu thấy mệt và đi nước vội, nên dừng.
Có nên học khai cuộc ngay khi chơi 9x9 không?
Chưa cần. Khai cuộc 9x9 rất ngắn và các nguyên lý quan trọng hơn ở giai đoạn này là khí, mắt và chỗ cắt. Học khai cuộc có ý nghĩa hơn khi bạn chuyển lên bàn 13x13 và 19x19.
Máy phân tích có dùng được cho bàn 9x9 không?
Phần lớn máy phân tích cờ vây hiện đại hỗ trợ nhiều kích cỡ bàn, trong đó có 9x9. Hãy kiểm trong phần cài đặt của phần mềm bạn dùng, vì một số bản chỉ được huấn luyện kỹ cho bàn 19x19.
Con chơi 9x9 mãi không chịu lên bàn lớn có sao không?
Không sao. Bàn 9x9 vẫn luyện tính toán, khí và sống chết rất tốt. Khi con muốn thử bàn lớn, cứ để con tự chọn. Ép chuyển sớm dễ làm trẻ mất hứng thú.
Thắng máy ở 9x9 có nghĩa là đã giỏi chưa?
Điều đó phụ thuộc mức máy bạn chọn. Thắng máy ở mức thấp là dấu hiệu tốt cho người mới, nhưng chưa nói được trình độ chung. Hãy coi đó là mốc để chuyển sang thử thách mới, không phải để so với người khác.