Chiến thuật trong cờ vua là những đòn ngắn, thường dài một đến ba nước, dùng nước ép buộc để thắng quân hoặc chiếu hết. Năm đòn nền tảng người mới cần thuộc là đòn ghim, đòn chĩa (còn gọi là bắt đôi), đòn xiên, tấn công mở và chiếu đôi. Gần như mọi tình huống thắng quân ở trình độ phong trào đều là một trong năm đòn này, hoặc kết hợp chúng với hai thủ thuật bổ trợ: phá quân phòng thủ và thu hút.
Có một câu nói cũ trong giới cờ mà nhiều huấn luyện viên vẫn nhắc: ở trình độ thấp, ván cờ được quyết định bởi chiến thuật nhiều hơn mọi thứ khác. Ai bỏ lỡ một đòn chĩa hay để quân bị ghim thì thua, bất kể khai cuộc đẹp đến đâu. Bài này giải thích từng đòn bằng ví dụ cụ thể, chỉ dấu hiệu nhận ra cơ hội trên bàn, và cách dùng máy phân tích để tìm những đòn bạn đã bỏ lỡ trong ván của mình.
Đòn ghim: quân bị trói vì sau lưng có quân quý hơn
Ghim là khi một quân không dám đi vì sẽ để lộ quân quý hơn phía sau. Quân ghim luôn là quân đi xa: tượng, xe hoặc hậu. Ví dụ tượng trắng ở b5, mã đen ở c6, vua đen ở e8: mã đen không được đi vì sẽ để vua bị chiếu. Mã vẫn đứng đó nhưng mất tác dụng như một quân bảo vệ.
Ghim tuyệt đối và ghim tương đối khác nhau. Khi quân phía sau là vua, quân bị ghim không được đi theo luật, gọi là ghim tuyệt đối. Khi quân phía sau là hậu hay xe, quân bị ghim vẫn đi được nhưng sẽ mất quân quý hơn, gọi là ghim tương đối. Người mới hay quên rằng ghim tương đối có thể bị phá bằng một nước đi kèm đe doạ lớn hơn.
Tấn công quân bị ghim là cách khai thác cơ bản. Quân bị ghim không chạy được, nên bạn dồn thêm quân tấn công nó, thường là một con tốt. Mã đen bị ghim ở f6, tốt trắng tiến lên e5 đuổi mã, mã không đi được và bị ăn.
Cách gỡ ghim. Đưa quân phía sau ra khỏi đường thẳng, chen một quân khác vào giữa, hoặc đuổi quân ghim bằng một con tốt. Mỗi khi thấy một quân của mình nằm cùng đường với vua hoặc hậu, và có tượng hay xe đối phương có thể chạy vào đường đó, hãy cân nhắc phòng trước.
Đòn chĩa: một quân đe doạ hai mục tiêu
Đòn chĩa, nhiều câu lạc bộ ở Việt Nam gọi là bắt đôi, là khi một quân tấn công cùng lúc hai quân đối phương. Đối phương chỉ cứu được một, quân kia mất. Bất kỳ quân nào cũng có thể chĩa, kể cả tốt và vua, nhưng mã là quân chĩa nổi tiếng nhất vì cách đi hình chữ L của nó khó nhìn thấy trước, và nó tấn công được những quân không thể đánh trả lại nó.
Ví dụ kinh điển: mã trắng nhảy vào c7, chiếu vua đen ở e8 đồng thời đe doạ xe đen ở a8. Đen phải đi vua, mã ăn xe. Đòn chĩa có kèm chiếu mạnh nhất, vì đối phương không có thời gian làm gì khác ngoài cứu vua. Đòn chĩa của tốt cũng rất hay gặp: một tốt tiến lên đúng ô chéo giữa mã và tượng đối phương, và một trong hai quân phải mất vì tốt rẻ hơn cả hai.
Dấu hiệu nhận ra cơ hội chĩa: hai quân đối phương không được bảo vệ, hoặc vua và một quân lớn, đứng cách nhau theo kiểu mà một quân của bạn có thể chạm tới cả hai. Với mã, mẹo là để ý những cặp quân đối phương đứng trên cùng một màu ô và khá gần nhau, vì mỗi nước mã luôn tấn công các ô cùng màu, khác màu với ô nó đang đứng.
Ở chiều phòng thủ, quy tắc đơn giản nhất là hạn chế để quân không được bảo vệ nằm rải rác. Người chơi có kinh nghiệm hay nói quân "lơ lửng" là quân sắp mất. Trước mỗi nước, hãy liếc nhanh xem quân nào của mình đang không có ai bảo vệ và có ô nào để mã đối phương nhảy vào chạm hai quân cùng lúc không.
Đòn xiên, tấn công mở và chiếu đôi
Ba đòn tiếp theo đều dựa trên đường thẳng, nên hay bị nhầm lẫn với nhau và với đòn ghim. Bảng dưới đây đặt chúng cạnh nhau.
| Đòn | Cách hoạt động | Ví dụ hình dung | Dấu hiệu trên bàn |
|---|---|---|---|
| Xiên | Như ghim đảo ngược: quân quý hơn đứng trước, bị tấn công phải tránh đi, để lộ quân phía sau | Xe trắng chiếu vua đen trên hàng ngang, vua né, xe ăn hậu đen đứng cùng hàng phía sau | Vua hoặc hậu đối phương đứng cùng đường với một quân khác |
| Tấn công mở | Một quân đi ra khỏi đường thẳng, mở đường cho quân đi xa phía sau tấn công | Mã đứng giữa tượng và hậu đối phương nhảy đi doạ một quân khác, tượng tấn công hậu cùng lúc | Quân của mình đang che đường cho tượng, xe hoặc hậu phía sau |
| Chiếu đôi | Dạng mạnh nhất của tấn công mở: cả quân vừa đi lẫn quân phía sau cùng chiếu vua | Mã nhảy đi chiếu vua, đồng thời mở đường cho xe chiếu vua theo cột | Như tấn công mở nhưng cả hai đường đều dẫn tới vua |
| Chiếu mở | Quân phía sau chiếu vua, quân vừa đi tự do làm việc khác | Tượng đi ăn hậu đối phương, đồng thời mở đường cho xe chiếu vua | Quân của mình đứng giữa quân đi xa của mình và vua đối phương |
Chiếu đôi đặc biệt ở chỗ không có cách chắn hay ăn: một nước không thể chặn hai đường chiếu cùng lúc, nên vua bắt buộc phải đi. Đây là lý do nhiều thế chiếu hết đẹp nhất trong lịch sử cờ kết thúc bằng chiếu đôi. Với người mới, chỉ cần nhớ: mỗi khi một quân của bạn đứng giữa quân đi xa của mình và vua đối phương, bạn đang cầm một khẩu súng đã nạp đạn.
Hai thủ thuật bổ trợ: phá phòng thủ và thu hút
Trong ván thật, đòn chiến thuật hiếm khi có sẵn. Thường bạn phải chuẩn bị bằng một nước hy sinh hoặc đổi quân để tạo ra hình dạng cho đòn chính. Hai cách chuẩn bị hay gặp nhất:
- Phá quân phòng thủ: ăn hoặc đuổi quân đang bảo vệ một quân khác hay một ô quan trọng. Ví dụ mã đen ở f6 đang canh ô h7 trước vua; tượng trắng đổi lấy mã đó, rồi hậu trắng vào h7 chiếu hết.
- Thu hút: hy sinh một quân để kéo quân đối phương, thường là vua hoặc hậu, vào một ô xấu, nơi nó bị chĩa hoặc bị xiên. Ví dụ xe hy sinh ở ô f8 buộc vua đen ăn, rồi mã nhảy vào chĩa vua và hậu.
- Quá tải: một quân đối phương đang phải bảo vệ hai thứ cùng lúc. Bạn tấn công một thứ, nó đi bảo vệ, thứ kia mất.
- Chặn đường: đặt một quân vào giữa quân bảo vệ và quân được bảo vệ, cắt mối liên lạc của chúng.
- Nước trung gian: thay vì ăn lại ngay khi đối phương ăn quân, bạn chen vào một nước chiếu hoặc đe doạ lớn hơn, rồi mới ăn lại.
Năm thủ thuật này không phải đòn riêng biệt mà là cách mở đường cho năm đòn chính. Khi giải bài tập, nếu thấy một đòn gần như có sẵn nhưng bị một quân phòng thủ ngăn lại, hãy tự hỏi: quân phòng thủ đó có bị quá tải, có thể bị đuổi đi, hay có thể bị thu hút đi chỗ khác không?
Thói quen ba câu hỏi trước mỗi nước
Biết tên đòn chưa đủ; bạn cần một thói quen để thấy đòn trong ván thật. Nhiều giáo trình dạy cờ đề xuất kiểm tra theo thứ tự các nước ép buộc nhất trước. Bạn có thể tập theo trình tự sau cho tới khi nó chạy ngầm trong đầu:
- Nhìn tất cả các nước chiếu của mình, kể cả những nước trông vô lý như hy sinh hậu. Chiếu ép đối phương phải đáp đúng một kiểu, nên dễ tính nhất.
- Nhìn tất cả các nước ăn quân của mình và của đối phương. Quân nào đang bị tấn công mà không được bảo vệ đủ?
- Nhìn các nước đe doạ: nước nào tạo ra hai mối đe doạ cùng lúc, đó chính là hình dạng của đòn chĩa.
- Lặp lại ba câu hỏi đó từ phía đối phương: nếu đến lượt họ, họ có chiếu, ăn hay đe doạ gì?
- Chỉ khi cả hai phía đều không có đòn ép buộc, mới chuyển sang suy nghĩ kế hoạch dài hơi.
Trình tự này nghe chậm, nhưng sau vài tuần luyện bài tập nó chạy rất nhanh, giống như kiểm tra gương chiếu hậu khi lái xe. Phần lớn các ván thua của người mới đến từ việc bỏ qua bước bốn, tức là chỉ nghĩ về đòn của mình mà quên đòn của đối phương.
Dùng máy phân tích để tìm đòn bạn đã bỏ lỡ
Sau mỗi ván, máy phân tích đánh dấu những nước làm thay đổi lớn thanh đánh giá. Ở trình độ phong trào, phần lớn những chỗ đó là một đòn chiến thuật bị bỏ lỡ hoặc bị dính. Một cách học có hiệu quả: đừng xem ngay nước máy đề xuất, mà dừng ở vị trí trước đó, tự tìm đòn trong vài phút, rồi mới so với máy. Cách này biến ván của chính bạn thành bài tập, và bài tập từ ván của mình nhớ lâu hơn bài tập của người khác.
Chatbot giúp gọi tên đòn khi bạn chưa hiểu. Bạn có thể dán chuỗi nước đi ở dạng ký hiệu và hỏi: Ở nước thứ 18, máy phân tích cho rằng mã đi c7 là thắng. Hãy gọi tên loại đòn chiến thuật này và giải thích vì sao Đen không cứu được cả hai quân. Chatbot thường giải thích ý tưởng khá rõ, nhưng nếu nó mô tả vị trí quân không khớp với bàn cờ thật, đó là dấu hiệu nó đang đoán. Lúc đó hãy tin máy phân tích và bàn cờ. Khi dán ván lên chatbot, xoá tên người chơi và thông tin tài khoản trong phần đầu tệp ván cờ, chỉ giữ chuỗi nước đi là đủ.
Cách chi tiết để luyện thế cờ chiến thuật mỗi ngày, cũng như cách dùng máy phân tích một ván từ đầu đến cuối, có trong các bài riêng của trang. Ở giai đoạn này, việc quan trọng nhất là gắn tên đòn vào mỗi lần thắng hoặc mất quân, để năm hình dạng cơ bản trở nên quen mắt.
Câu hỏi thường gặp
Đòn chĩa và đòn bắt đôi có khác nhau không?
Không, đó là hai cách gọi của cùng một đòn: một quân tấn công cùng lúc hai quân đối phương. Tên gọi khác nhau tuỳ sách dịch và câu lạc bộ. Khi đọc tài liệu tiếng Anh, đòn này có tên là fork, gợi hình chiếc nĩa hai răng, và đó là gốc của chữ chĩa trong tiếng Việt.
Đòn ghim và đòn xiên khác nhau ở đâu?
Cả hai đều là hai quân đối phương nằm trên một đường thẳng bị quân đi xa tấn công. Ở đòn ghim, quân giá trị thấp hơn đứng trước, không dám đi vì sẽ lộ quân quý phía sau. Ở đòn xiên, quân quý hơn đứng trước, bị buộc phải tránh đi và để mất quân phía sau.
Mã có ghim được quân khác không?
Không. Ghim và xiên cần một quân đi xa theo đường thẳng, nghĩa là tượng, xe hoặc hậu. Mã nhảy theo hình chữ L nên không tạo được đường ghim. Bù lại, mã là quân chĩa nguy hiểm nhất vì những quân bị nó tấn công không thể tấn công ngược lại nó từ cùng vị trí.
Nên học chiến thuật hay khai cuộc trước?
Đa số huấn luyện viên khuyên người mới dành phần lớn thời gian cho chiến thuật, chỉ học khai cuộc ở mức nguyên tắc. Lý do là ở trình độ phong trào, ván cờ thường được quyết định bởi một đòn chiến thuật bị bỏ lỡ, không phải bởi một nước khai cuộc kém chính xác. Thuộc lòng nhiều biến khai cuộc khi chưa vững chiến thuật thường không mang lại lợi ích tương xứng.
Tại sao chiếu đôi lại mạnh như vậy?
Vì không thể chặn hoặc ăn cùng lúc hai quân đang chiếu. Chặn một đường thì đường kia vẫn chiếu, ăn một quân thì quân kia vẫn chiếu. Cách duy nhất để thoát chiếu đôi là đi vua. Nếu vua không có ô nào an toàn, chiếu đôi trở thành chiếu hết ngay lập tức dù đối phương còn đủ quân.
Làm sao để không bị dính đòn ghim?
Thói quen hữu ích nhất là để ý những đường thẳng dẫn tới vua và hậu của mình. Nếu có một quân của bạn đứng giữa vua hoặc hậu và một đường mà tượng, xe hay hậu đối phương có thể chiếm, hãy cân nhắc dời vua hoặc hậu sớm, hoặc chuẩn bị một con tốt để đuổi quân ghim.