Tính điểm cờ vây gồm ba việc theo thứ tự: hai bên thống nhất nhóm nào đã chết, lấp các điểm trung lập không thuộc ai, rồi đếm theo một trong hai cách đếm đất hoặc đếm vùng, cộng điểm bù cho bên trắng. Phần lớn tranh cãi ở bàn cờ phong trào không nằm ở phép cộng mà ở bước đầu tiên, khi hai người nhìn cùng một nhóm mà kết luận khác nhau.
Bài này đi qua từng bước, giải thích vì sao điểm bù thường có số lẻ nửa điểm, những tình huống hay gây cãi nhau, và cách dùng phần mềm hay máy phân tích để chấm điểm cho nhanh mà vẫn kiểm được. Nếu bạn mới biết luật, nên đọc bài luật cơ bản trong danh mục trước.
Ván cờ kết thúc khi nào
Ván cờ vây không kết thúc khi bàn đầy quân, mà khi cả hai người lần lượt bỏ lượt vì thấy không còn nước nào làm tăng điểm cho mình. Lúc đó trên bàn vẫn còn nhiều giao điểm trống: một phần nằm trong vùng mỗi bên đã vây, một phần nằm giữa đường ranh của hai bên và không thuộc về ai. Phần sau gọi là điểm trung lập, người chơi lâu năm hay gọi là dame.
Người mới thường bỏ lượt quá sớm, khi đường ranh giữa hai bên còn hở. Một chỗ hở trên đường ranh nghĩa là đối phương có thể đi vào và lấy mất vài điểm đất. Trước khi bỏ lượt, hãy đi một vòng quanh toàn bộ đường ranh và tự hỏi ở mỗi đoạn: nếu đối phương đi vào đây, mình có mất gì không. Nếu có, đi một nước đóng lại trước đã.
Ngược lại cũng có người không chịu bỏ lượt, cứ đặt quân vào đất của đối phương dù biết chắc sẽ bị bắt. Theo cách đếm đất, việc này làm người đặt mất điểm vì mỗi quân bị bắt là một tù binh cho đối phương. Theo cách đếm vùng thì không mất điểm nhưng làm ván kéo dài vô ích. Ở bàn phong trào, phép lịch sự là bỏ lượt khi đã hết việc thật sự.
Thống nhất nhóm chết trước khi đếm
Nhóm chết vẫn nằm trên bàn khi ván dừng. Không ai tốn công bắt hẳn một nhóm đã chắc chắn chết, vì làm vậy mất lượt vô ích. Khi đếm, hai người chỉ cần đồng ý rằng nhóm đó chết rồi nhấc ra, coi như tù binh.
Khi hai bên không đồng ý, chơi tiếp để phân xử. Cách giải quyết chuẩn là tiếp tục ván cờ ngay tại thế đó. Người cho rằng nhóm còn sống thử cứu, người cho rằng nhóm đã chết thử bắt. Các bộ luật có quy định chi tiết khác nhau cho bước này, ở giải đấu hãy gọi trọng tài.
Ở ván tập, nên hỏi lại một câu đơn giản. Hỏi đối phương: nếu bạn đi trước ở đây, bạn làm gì để cứu nhóm này? Phần lớn tranh cãi kết thúc ngay khi người kia thử nghĩ cụ thể và nhận ra không có cách nào.
Seki không phải nhóm chết. Hai nhóm sống chung trong tình huống seki đều ở lại trên bàn. Theo cách đếm đất của Nhật, các điểm trống bên trong seki thường không được tính là đất của ai. Người mới hay nhầm chỗ này và nhấc nhóm seki ra như nhóm chết.
Đếm theo đất từng bước, kiểu Nhật và Hàn
Cách đếm đất phổ biến ở các câu lạc bộ dùng bàn gỗ. Mục tiêu của các bước dưới là sắp xếp lại bàn cờ để đếm nhanh mà không làm thay đổi kết quả.
- Lấp hết các điểm trung lập trên đường ranh bằng quân của bên nào cũng được, vì chúng không tính cho ai.
- Nhấc các nhóm đã thống nhất là chết, cộng chúng vào tù binh của người bắt.
- Mỗi bên đặt tù binh mình giữ vào trong đất của đối phương. Mỗi tù binh lấp một điểm, nên đất của đối phương giảm đúng bằng số tù binh bạn có.
- Sắp lại đường ranh bên trong đất để vùng đất thành các hình chữ nhật, mỗi hàng mười điểm nếu được. Sắp lại không được làm thay đổi số điểm trống, chỉ đổi hình dạng cho dễ đếm.
- Đếm số điểm trống còn lại trong đất mỗi bên. Cộng điểm bù cho bên trắng, bên nào nhiều hơn thắng, chênh lệch là số điểm thắng.
Khi sắp lại đất, nên để đối phương nhìn và cùng làm. Ở ván có trẻ em, người lớn có thể làm mẫu một lần rồi để trẻ tự đếm phần của mình, không chê trách khi đếm sai mà chỉ cùng đếm lại.
Đếm theo vùng kiểu Trung Quốc và một mốc dễ nhớ
Với cách đếm vùng, bạn chỉ cần đếm một bên. Số điểm của bên đó bằng số quân của họ còn trên bàn cộng số điểm trống nằm trong vùng họ vây. Tù binh không được tính nên không cần giữ. Vì vậy các phần mềm và nhiều giải đấu ưa cách này: ít chỗ để nhầm, không ai phải nhớ ai đã bắt bao nhiêu quân.
Trên bàn 19x19 có 361 giao điểm. Nếu không có điểm trung lập nào còn sót, tổng vùng của hai bên đúng bằng 361. Một nửa là 180,5. Với điểm bù 7,5 cho trắng, bên đen cần đạt ít nhất 185 điểm vùng mới thắng, vì 185 trừ đi 176 của trắng là 9, lớn hơn 7,5. Người chơi lâu năm chỉ cần đếm vùng của đen rồi so với mốc này.
Để đếm nhanh, người ta thường nhấc quân thành từng cụm mười quân rồi xếp lại, hoặc đổi chỗ quân trong vùng cho thành các khối vuông. Khi bạn đã quen, đếm một bàn 19x19 theo vùng mất vài phút. Hai cách đếm, đất và vùng, cho cùng kết quả trong đa số ván; khi lệch, mức lệch thường chỉ một điểm và liên quan tới số lần bỏ lượt hoặc seki.
Điểm bù komi: vì sao có số lẻ và nên dùng mức nào
Đen đi trước nên có lợi. Điểm bù cộng cho trắng nhằm cân bằng lợi thế đó. Mức cụ thể thay đổi theo bộ luật, theo thời kỳ và theo từng giải, nên bảng dưới chỉ để hiểu nguyên lý, khi thi đấu luôn đọc điều lệ.
| Câu hỏi | Giải thích |
|---|---|
| Vì sao thường có số lẻ nửa điểm | Để ván không thể hoà. Điểm đếm được luôn là số nguyên, cộng thêm nửa điểm thì luôn có một bên hơn |
| Vì sao các luật dùng mức khác nhau | Mỗi cách đếm có cách tính hơi khác, và mức bù được điều chỉnh qua nhiều năm theo kinh nghiệm thi đấu |
| Ván chấp quân có điểm bù không | Thường không hoặc chỉ nửa điểm, vì quân chấp đã là phần bù cho bên yếu hơn |
| Bàn 9x9 và 13x13 dùng mức nào | Tuỳ nơi chơi và phần mềm. Hai bên thoả thuận trước và ghi lại trong thông tin ván |
| Có nên bỏ komi khi chơi với trẻ | Có thể, nếu mục tiêu là vui và học. Nhưng nên để trẻ biết luật đầy đủ có komi khi trẻ bắt đầu tham gia sinh hoạt câu lạc bộ |
Nếu bạn nhờ chatbot hỏi mức komi của một bộ luật cụ thể, coi câu trả lời là điểm khởi đầu, rồi kiểm lại trong văn bản luật chính thức của tổ chức hoặc điều lệ giải, vì chatbot có thể nhớ nhầm mức cũ.
Để phần mềm và máy phân tích chấm điểm
Phần mềm chơi cờ thường tự đánh dấu nhóm chết. Sau khi hai bên bỏ lượt, phần mềm đề xuất nhóm nào chết, bạn bấm để sửa nếu không đồng ý. Đọc kỹ đề xuất trước khi chấp nhận, nhất là ở các góc có thế phức tạp.
Máy phân tích cho cả điểm chênh lệch dự kiến. Ở bất kỳ thời điểm nào, máy cho biết bên nào đang dẫn khoảng bao nhiêu điểm. Ở cuối ván, con số này gần sát kết quả đếm thật, rất tiện để đối chiếu khi bạn đếm tay.
Seki và thế cướp còn treo là chỗ hay lệch. Một số phần mềm đếm nhầm vùng trong seki hoặc khi còn một thế cướp chưa giải quyết xong. Gặp kết quả lạ, kiểm riêng các vùng đó bằng mắt.
Chatbot không phải công cụ đếm điểm. Đừng chụp ảnh bàn cờ rồi nhờ chatbot đếm. Nó dễ đọc sai vị trí quân và cộng sai. Nếu muốn lời giải thích, hãy đưa con số do phần mềm đếm và nhờ chatbot giải thích vì sao luật lại tính như vậy.
Những tình huống hay gây cãi nhau lúc đếm, và cách gỡ
Ở các buổi sinh hoạt câu lạc bộ, phần lớn tranh cãi cuối ván lặp đi lặp lại vài kiểu quen thuộc. Biết trước từng kiểu giúp hai người xử lý bình tĩnh, không cần đến trọng tài.
- Đường ranh còn một chỗ hở mà cả hai cùng bỏ lượt. Theo tinh thần chung của các bộ luật, ván đã dừng thì thế trên bàn là thế được đếm, kể cả khi một bên lẽ ra có thể đi vào. Ở ván tập, hai người có thể thoả thuận mở lại vài nước, nhưng nên nói rõ trước khi chơi để lần sau không phải bàn.
- Một điểm trống trông như đất nhưng thật ra cần đi thêm một nước để đóng. Ví dụ giả định: trắng có một chỗ cắt bên trong vùng của mình, nếu không nối thì đen có thể đặt quân vào và bắt hai quân. Theo cách đếm đất của Nhật, trắng phải tự nối trước khi đếm, và điểm nối đó không còn là đất. Người mới hay quên, rồi tranh cãi vì sao đất mình bị trừ một điểm.
- Quân đã bị bắt nhưng chưa được nhấc khỏi bàn. Lúc giao tranh vội, có khi một bên quên nhấc tù binh. Khi phát hiện, hai người cùng nhìn lại: nếu nhóm đó thực sự đã hết khí thì nhấc ra và cộng vào tù binh. Đừng đổ lỗi, chỉ sửa lại thế cờ cho đúng luật.
- Thế cướp còn treo ở cuối ván. Nếu một cướp chưa được giải quyết, cả hai phải đi tiếp cho tới khi có người nối hoặc lấp, rồi mới bỏ lượt. Một số bộ luật có quy định riêng cho tình huống này, ở giải đấu luôn theo điều lệ và trọng tài.
- Đếm hai lần ra hai con số khác nhau. Cách gỡ đơn giản nhất là đổi người đếm: mỗi bên đếm phần đất của đối phương. Nếu vẫn lệch, chuyển sang đếm theo vùng vì không phụ thuộc tù binh, hoặc bày lại ván trên phần mềm từ biên bản nếu có ghi.
Câu lạc bộ có nhiều người mới nên dán một bản hướng dẫn đếm điểm ngắn ở góc phòng, ghi rõ bộ luật và mức điểm bù đang dùng. Một tờ giấy như vậy bớt được nhiều cuộc tranh luận hơn mọi lời giải thích miệng.
Câu hỏi thường gặp
Ván cờ vây có thể hoà không?
Khi điểm bù có số lẻ nửa điểm thì không thể hoà. Một số ván dùng điểm bù số nguyên hoặc không có điểm bù thì có thể hoà, khi đó điều lệ hoặc thoả thuận trước của hai người quyết định cách xử lý.
Đếm đất và đếm vùng có bao giờ cho người thắng khác nhau không?
Rất hiếm và chỉ khi chênh lệch cực nhỏ, thường quanh một điểm. Vì vậy khi chơi ván sát nút, hai bên nên thống nhất từ đầu sẽ đếm theo cách nào để không phải tranh luận lúc cuối.
Nếu đối phương cứ đặt quân vào đất mình sau khi mình bỏ lượt thì sao?
Bạn đáp lại cho đến khi quân đó bị bắt hoặc thấy rõ không sống được. Theo cách đếm đất, đối phương mất điểm vì mỗi quân bị bắt là tù binh cho bạn. Ở giải, nếu hành vi này nhằm câu giờ, báo trọng tài.
Có cần lấp điểm trung lập khi đếm theo vùng không?
Nên lấp, vì theo cách đếm vùng, quân của bạn đặt vào điểm trung lập được tính là vùng của bạn. Bỏ sót điểm trung lập có thể làm bạn mất một hai điểm trong ván sát.
Trẻ em mới học có cần biết đếm điểm ngay không?
Không bắt buộc. Nhiều câu lạc bộ cho trẻ chơi kiểu bắt quân trước để quen khí, sau đó mới tập đếm đất trên bàn nhỏ. Đếm điểm nên được giới thiệu như một trò chơi chung, không dùng để so sánh trẻ với nhau.
Tù binh rơi mất thì đếm thế nào?
Theo cách đếm đất, mất tù binh làm sai kết quả, nên hai bên phải thống nhất số tù binh trước khi đếm. Nếu không nhớ được, chuyển sang đếm theo vùng, vì cách này không dùng đến tù binh.