Dạy trẻ chơi cờ tướng nên đi theo thứ tự: nhận mặt quân trước, học từng quân qua trò chơi nhỏ trên nửa bàn cờ, rồi mới chơi ván rút gọn và cuối cùng là ván đầy đủ. Bày đủ ba mươi hai quân rồi giảng hết luật trong một buổi là cách nhanh nhất làm trẻ ngợp và bỏ cuộc.
Cờ tướng có một lợi thế mà cờ vua ít có ở nhiều gia đình Việt: trong nhà thường sẵn một ông, một bác hay một người cha biết chơi. Bài này dành cho những người lớn đó, và cả phụ huynh muốn tự học cùng con. Bạn sẽ có thứ tự giới thiệu quân, các trò chơi nhỏ cho từng quân, những luật trẻ hay nhầm, và cách giữ cho ván cờ ông cháu luôn là thời gian vui chứ không phải giờ học.
Nhận mặt quân: bước khó đầu tiên của cờ tướng
Khác với cờ vua, quân cờ tướng là những đĩa tròn giống hệt nhau về hình dạng, chỉ khác chữ trên mặt. Bộ cờ truyền thống khắc chữ Hán, trẻ nhỏ chưa biết đọc chữ Hán phải nhận mặt từng chữ như nhận hình. Một số bộ cờ khắc chữ quốc ngữ hoặc vẽ hình con vật, đồ vật tượng trưng cho từng quân, dễ hơn hẳn cho trẻ bắt đầu.
Nếu nhà chỉ có bộ chữ Hán, bạn có thể biến việc nhận mặt quân thành trò chơi. Úp các quân xuống, lật từng quân lên và gọi tên; hoặc xếp các quân cùng loại thành hàng rồi đếm xem mỗi bên có mấy quân xe, mấy quân pháo. Kể thêm vài câu chuyện cho từng quân giúp trẻ nhớ lâu: xe chạy thẳng như xe trên đường lớn, mã nhảy như ngựa, pháo phải có “ngòi” mới bắn được.
Hai bên đỏ và đen dùng chữ khác nhau cho cùng một loại quân ở vài quân, ví dụ tướng và soái, tượng và tịnh, tốt và binh. Với trẻ nhỏ, bạn không cần giải thích chuyện này ngay; chỉ cần nói đây là “anh em sinh đôi mặc áo khác màu”. Khi con đã nhận mặt chắc, chuyện khác chữ trở thành một điều thú vị hơn là rào cản.
Thứ tự giới thiệu quân và trò chơi nhỏ cho từng quân
Mỗi buổi chỉ nên thêm một quân, chơi trò nhỏ trên nửa bàn cờ trong mười đến mười lăm phút. Thứ tự dưới đây đi từ quân có cách đi đơn giản tới quân có luật đặc biệt.
| Buổi | Quân | Cách đi cần nhớ | Trò chơi gợi ý |
|---|---|---|---|
| 1 | Xe | Đi thẳng ngang dọc bao nhiêu ô cũng được, không nhảy qua quân | Đặt vài quân tốt làm “quả”, xe đi hái càng ít nước càng tốt |
| 2 | Tốt (binh) | Đi thẳng một bước; qua sông được đi thêm sang ngang; không đi lùi | Cuộc đua tốt: mỗi bên năm tốt, ai đưa một tốt tới hàng cuối trước |
| 3 | Mã | Đi chéo hình chữ nhật hai nhân một; bị cản nếu có quân đứng sát ngay hướng đi | Mã đi tìm đường qua bàn có vài quân chặn |
| 4 | Pháo | Đi như xe; khi ăn phải nhảy qua đúng một quân làm ngòi | Đặt ngòi ở các chỗ khác nhau, con tìm quân pháo ăn được |
| 5 | Tượng (tịnh) | Đi chéo đúng hai ô, không qua sông, bị cản nếu có quân ở giữa | Tượng canh nhà: đếm những điểm tượng đứng được |
| 6 | Sĩ và tướng | Chỉ đi trong cung chín điểm; sĩ đi chéo một ô, tướng đi thẳng một ô | Tướng trốn xe: một bên chỉ có tướng và sĩ, bên kia có một xe |
Thứ tự này không bắt buộc. Nếu con tò mò về quân mã ngay buổi đầu, cứ bắt đầu với mã. Điều quan trọng là mỗi buổi tập trung vào một quân, và buổi sau ôn lại quân cũ bằng một trò ngắn trước khi thêm quân mới.
Những luật trẻ hay nhầm và cách giải thích dễ hiểu
Mã bị cản chân. Trẻ thường cho mã nhảy bất chấp. Bạn giải thích mã đi một bước thẳng rồi một bước chéo, nếu ngay chỗ bước thẳng có quân đứng thì mã “vấp chân”, không đi được hướng đó. Đặt một quân cản rồi để con thử là cách dạy nhanh nhất.
Pháo đi khác, ăn khác. Khi đi không ăn, pháo chạy như xe. Khi ăn, pháo phải nhảy qua đúng một quân, không hơn không kém. Trẻ hay quên vế sau và cho pháo ăn thẳng như xe. Chơi trò tìm ngòi vài lần là con nhớ.
Tượng không được qua sông. Tượng là quân giữ nhà, chỉ đi ở nửa bàn của mình. Con sẽ hỏi “tại sao”, và câu trả lời đơn giản là luật chơi như vậy, giống như thủ môn bóng đá không được cầm bóng ngoài vòng cấm.
Hai tướng không được nhìn thẳng mặt nhau. Nếu giữa hai tướng trên cùng một cột không còn quân nào, nước đi tạo ra thế đó là không được phép. Luật này khó với trẻ, nên để đến khi con đã chơi ván rút gọn mới giới thiệu, kèm vài thế bày sẵn để con tự phát hiện.
Tốt chưa qua sông chỉ đi thẳng. Trẻ hay cho tốt đi ngang từ đầu. Nhắc con rằng tốt phải “qua sông” rồi mới có thêm quyền đi ngang, và dù thế nào tốt cũng không đi lùi.
Từ trò chơi nhỏ tới ván đầu tiên
Khi con đã quen cách đi của các quân, bạn chuyển dần sang ván thật qua ba bước. Mỗi bước có thể kéo dài vài ngày đến một tuần, tuỳ con.
- Ván không pháo không mã: mỗi bên có tướng, sĩ, tượng, xe và tốt. Ván ngắn, ít luật đặc biệt, con tập mục tiêu chiếu bí tướng đối phương.
- Thêm mã vào ván. Con bắt đầu phải để ý mã bị cản chân, và tập bảo vệ những quân bị mã nhảy tới.
- Thêm pháo, chơi ván đủ quân. Người lớn đi chậm, nói to ý định của mình, và cho phép con xin đi lại trong vài ván đầu.
- Sau mỗi ván, hỏi con nước nào con thích nhất, và chỉ ra một điều con làm tốt. Chưa cần phân tích sai lầm ở giai đoạn này.
- Khi con chơi được vài ván đầy đủ, giới thiệu luật hai tướng không đối mặt và các trường hợp hoà cơ bản.
Người lớn chơi giỏi có thể chấp quân để ván cân bằng, ví dụ bỏ một xe hoặc hai pháo. Chấp quân giúp con thắng bằng sức mình, thay vì người lớn cố tình đi sai, điều mà trẻ thường nhận ra và thấy mất vui.
Bài tập bày sẵn khi con đã đi được đủ quân
Giữa những ván đầy đủ, vài thế cờ bày sẵn giúp con luyện một ý tưởng mà không phải chơi cả ván dài. Người lớn bày thế, con tìm cách giải, không bấm giờ, không tính đúng sai thành điểm. Mỗi buổi một hai thế là đủ.
- Xe đơn chiếu bí: bên con có tướng và một xe, bên kia chỉ còn tướng trơ trọi. Con tập dồn tướng đối phương về sát mép cung rồi chiếu bí, có dùng tướng của mình chặn đường thoát.
- Tìm ngòi cho pháo: bày vài quân lẫn lộn, hỏi con quân pháo của mình ăn được quân nào, và nếu dời một quân thì pháo ăn được thêm quân nào.
- Cứu quân bị đe doạ: một quân của con đang bị mã hoặc xe nhắm tới. Con tìm cách chạy, che chắn hoặc bảo vệ quân đó.
- Mã thoát vây: mã bị kẹt giữa nhiều quân cản. Con đếm xem mã còn những điểm nào đi được, rồi tìm đường đưa mã ra chỗ thoáng.
- Tốt qua sông: chỉ có tốt và tướng, con tìm cách đưa tốt qua sông an toàn để nó bắt đầu đi ngang được.
Những thế này người lớn biết cờ tự bày được, không cần sách. Phụ huynh không biết cờ có thể nhờ con tự bày lại thế đã học ở lớp, hoặc hỏi thầy cô vài thế đơn giản để luyện ở nhà. Giải được một thế thì khen cách con nghĩ, chưa giải được thì để dành hôm sau, không vội chỉ đáp án.
Ông bà dạy cháu: giữ ván cờ là thời gian vui
Hình ảnh ông ngồi đánh cờ với cháu ở hiên nhà là một trong những ký ức đẹp của nhiều người Việt. Để ký ức đó đẹp thật, người lớn cần nhớ rằng mình đang chơi với một đứa trẻ, không phải với bạn cờ ở quán. Lời bình phẩm sắc như “đi thế thì thua là phải” giữa những người lớn là chuyện vui, nhưng với một đứa trẻ sáu tuổi có thể là một vết xước.
Ông bà cũng nên để ý thói quen chơi cờ của mình trước mặt cháu. Cờ tướng chỉ nên là trò giải trí trong nhà, không gắn với chuyện ăn thua tiền bạc, kể cả với số tiền rất nhỏ “cho vui”. Trẻ học rất nhanh những gì người lớn làm quanh bàn cờ, từ cách chào nhau trước ván, cách bắt tay sau ván, tới cách giữ lời khi đã chạm quân.
Một gợi ý dễ làm là để cháu “dạy lại” ông bà những trò mới học ở lớp, nếu cháu học cờ vua hay cờ vây ở trường. Hai thế hệ đổi vai cho nhau, ông dạy cháu cờ tướng, cháu dạy ông cờ vua. Thế là ván cờ trở thành một cuộc trao đổi, chứ không chỉ có người lớn giảng và trẻ nghe.
Máy cờ tướng và chatbot: dùng lúc nào, dùng ra sao
Ứng dụng cờ tướng trên điện thoại có ích khi trong nhà không có ai chơi cùng con, hoặc khi con muốn thử lại một thế vừa học. Với trẻ mới học, nên chọn mức độ dễ nhất, chơi ván ngắn, có giới hạn thời gian rõ ràng, và tốt nhất là có người lớn ngồi gần. Máy không biết an ủi khi con thua, cũng không khen một nước đi táo bạo, nên nó là bạn tập phụ chứ không thay được người.
Phụ huynh không biết cờ tướng có thể nhờ chatbot giải thích luật bằng lời đơn giản, hoặc gợi ý thêm trò chơi nhỏ cho từng quân. Ví dụ câu lệnh: “Gợi ý ba trò chơi ngắn giúp trẻ bảy tuổi nhớ cách đi của quân pháo trong cờ tướng, mỗi trò chỉ dùng tối đa sáu quân.” Đọc kỹ rồi bày thử trên bàn trước khi chơi với con, vì chatbot có thể mô tả sai luật cản mã hoặc sai cách pháo ăn quân.
Khi hỏi chatbot, chỉ cần nêu độ tuổi và trình độ chung của con. Không đưa tên, ảnh hay thông tin trường lớp vào khung chat. Và giữ nguyên tắc: màn hình là món phụ, bàn cờ gỗ và người ngồi đối diện mới là cửa vào chính của con với cờ tướng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì học cờ tướng được?
Nhiều trẻ năm, sáu tuổi đã nhận mặt quân và chơi trò nhỏ được nếu có người lớn kiên nhẫn. Ván đầy đủ thường hợp hơn khi trẻ đã ngồi yên được mười lăm, hai mươi phút và nhớ được luật của mã và pháo.
Nên mua bộ cờ tướng chữ Hán hay chữ Việt cho trẻ?
Với trẻ mới học, bộ cờ khắc chữ quốc ngữ hoặc có hình minh hoạ giúp nhận mặt quân nhanh hơn. Khi con đã quen, chuyển sang bộ chữ Hán cũng không khó, và nhiều trẻ thấy thích thú khi đọc được chữ trên quân cờ.
Nên học cờ tướng trước hay cờ vua trước?
Chọn môn mà trong nhà có người chơi cùng. Nếu ông bà hay bố chơi cờ tướng, đó là lợi thế lớn. Hai môn có nhiều điểm giống nhau nên học môn này trước rồi chuyển sang môn kia khá thuận lợi.
Có nên cố ý thua để cháu thích chơi cờ không?
Thỉnh thoảng thì được, nhưng trẻ thường nhận ra khi người lớn cố tình đi sai. Chấp quân là cách tốt hơn: bỏ bớt một xe hoặc hai pháo để ván cân bằng, cháu thắng hay thua đều bằng sức mình.
Con hay quên luật mã bị cản chân thì làm sao?
Dành vài buổi chơi trò mã đi tìm đường với các quân cản đặt sẵn. Mỗi lần con định nhảy qua chỗ bị cản, hỏi con nhìn xem chân mã có bị vấp không. Sau vài buổi, phần lớn trẻ nhớ luật này.
Cho trẻ chơi cờ tướng trên điện thoại có được không?
Được, như một bạn tập phụ khi không có người chơi cùng. Nên chọn mức độ dễ, giới hạn thời gian rõ ràng và có người lớn ở gần. Bàn cờ thật với người ngồi đối diện vẫn nên là cách chơi chính của trẻ nhỏ.