Để tự làm một bàn cờ dùng được, bạn cần ba thứ: một tấm nền phẳng đủ cứng, số đo ô tính đúng theo cỡ quân sẽ dùng, và một cây thước để kẻ thẳng. Bìa carton dày, giấy cứng ép plastic hay tấm ván ép mỏng đều làm được; quân cờ có thể là nắp chai, sỏi hoặc khoanh gỗ.
Làm bàn cờ cùng con là một buổi chiều cuối tuần có ích: trẻ được đo, đếm, tô màu, và sau đó có một bộ cờ mà con thấy là của mình. Bài này hướng dẫn tính kích thước, kẻ đúng hướng bàn cờ vua và cách kẻ bàn cờ tướng, làm quân, và những điểm an toàn cần nhớ khi trẻ cầm kéo, cầm keo.
Chọn vật liệu làm nền bàn cờ
Mỗi loại vật liệu hợp với một mục đích. Bảng dưới so sánh các loại dễ tìm trong nhà hoặc ở hiệu văn phòng phẩm.
| Vật liệu | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Bìa carton thùng hàng | Có sẵn, dễ cắt, tô màu được | Dễ cong vênh, sợ nước | Làm thử, làm cùng trẻ nhỏ |
| Giấy cứng khổ lớn, ép plastic | Phẳng, lau được, gấp đôi cất dễ | Cần chỗ ép plastic | Bàn cờ dùng lâu ở nhà |
| Vải hoặc bạt | Cuộn lại mang đi, không gãy | Khó kẻ thẳng, cần bút vẽ vải | Mang đi chơi, đi dã ngoại |
| Ván ép mỏng | Chắc, bền, đẹp | Cần cưa, chà nhám, sơn — người lớn làm | Bộ cờ làm quà, dùng nhiều năm |
| Nền gạch, sân xi măng | Không tốn gì, chơi được ô to | Chỉ dùng tạm, phấn trôi khi mưa | Ô ăn quan, cờ người ở sân |
Nếu làm lần đầu, nên bắt đầu bằng bìa carton: hỏng thì làm lại không tiếc. Khi đã quen tay và biết số đo mình thích, mới làm bản ván ép.
Dù dùng vật liệu nào, hãy đặt nền trên mặt phẳng khi kẻ, và dán bốn góc bằng băng dính giấy cho khỏi xê dịch.
Tính kích thước ô cho vừa quân và vừa khổ giấy
Nguyên tắc chung: ô phải đủ rộng để đế quân cờ nằm gọn trong ô mà còn chừa một chút khoảng trống quanh viền, để khi các quân đứng cạnh nhau không chạm nhau. Quân cờ vua của các bộ gia đình thường có đế rộng khoảng hai đến ba xăng-ti-mét, nên ô cạnh khoảng ba đến bốn xăng-ti-mét là vừa. Bàn cờ dùng trong thi đấu có ô lớn hơn, khoảng năm xăng-ti-mét trở lên, đi với quân to.
Cách tính nhanh theo khổ giấy, ví dụ giả định với giấy A3 có cạnh ngắn 29,7 cm: chừa mỗi bên lề một xăng-ti-mét, còn 27,7 cm; chia cho tám ô là khoảng 3,4 cm mỗi ô. Bạn làm tròn xuống 3,4 cm, bàn cờ 8x8 sẽ rộng 27,2 cm, vừa nằm gọn trên tờ giấy. Nếu quân bạn định dùng là nắp chai nước ngọt, đường kính khoảng ba xăng-ti-mét, thì ô 3,4 cm hơi chật; khi đó nên chuyển sang khổ lớn hơn.
Bàn cờ tướng khác: quân đứng trên giao điểm, không đứng trong ô. Bàn có 9 đường dọc và 10 đường ngang, tức 8 khoảng theo chiều ngang và 9 khoảng theo chiều dọc. Khoảng cách giữa hai đường nên lớn hơn đường kính quân một chút, để hai quân đứng hai giao điểm kề nhau không đè lên nhau. Quân cờ tướng tròn dẹt đường kính khoảng ba xăng-ti-mét thì khoảng cách đường khoảng 3,5 đến 4 cm là dễ chơi.
Đo quân trước, tính bàn sau — đó là thứ tự đúng. Rất nhiều bàn cờ tự làm hỏng vì kẻ xong mới phát hiện quân không vừa ô.
Các bước làm bàn cờ vua 8x8 bằng bìa cứng
Đây là trình tự cho một bàn cờ vua hoặc cờ đam 8x8, làm trong khoảng một đến hai giờ với trẻ cùng tham gia.
- Đo quân cờ, chọn cạnh ô theo cách tính ở mục trên, rồi tính tổng cạnh bàn bằng tám lần cạnh ô.
- Cắt tấm bìa lớn hơn bàn cờ mỗi bên khoảng hai xăng-ti-mét để làm viền. Phần cắt do người lớn làm bằng dao rọc giấy trên tấm lót.
- Kẻ hình vuông ngoài cùng bằng bút chì, kiểm bốn góc vuông bằng thước ê-ke, hoặc đo hai đường chéo phải bằng nhau.
- Đánh dấu các điểm chia trên cả bốn cạnh, rồi nối thành 9 đường dọc và 9 đường ngang tạo 64 ô.
- Tô ô tối xen kẽ. Quy tắc để không tô ngược: khi đặt bàn trước mặt người chơi, ô ở góc dưới bên phải phải là ô sáng. Người chơi cờ hay nhớ bằng câu "ô trắng bên tay phải".
- Cho trẻ ghi chữ a đến h dọc cạnh dưới và số 1 đến 8 dọc cạnh trái, nếu nhà muốn tập ghi ván cờ. Phần viền có thể trang trí tuỳ thích.
- Để khô màu, dán băng keo trong hoặc ép plastic lên mặt bàn cho bền.
Bàn cờ đam 8x8 dùng đúng bàn này, chỉ khác là quân đứng trên ô tối. Nếu làm bàn cờ đam quốc tế 10x10, cách làm giống hệt với 100 ô.
Kẻ bàn cờ tướng, cờ cá ngựa và ô ăn quan: chỗ hay sai
Cờ tướng: sông không có đường dọc. Chín đường dọc chạy suốt từ hàng cuối của mỗi bên đến bờ sông, nhưng ở dải sông giữa bàn thì chỉ hai đường biên ngoài cùng nối liền. Kẻ thẳng các đường dọc qua sông là lỗi hay gặp nhất ở bàn cờ tướng tự làm.
Cờ tướng: cung có hai đường chéo. Mỗi bên có một cung ba nhân ba giao điểm ở giữa hai hàng cuối, với hai đường chéo cắt nhau ở tâm. Tướng và sĩ chỉ đi trong cung, sĩ đi theo đường chéo này, nên thiếu đường chéo là người mới không biết sĩ đi đâu.
Cờ tướng: dấu chỗ đứng của pháo và tốt. Bàn cờ in sẵn thường có dấu nhỏ hình góc vuông ở các giao điểm đặt pháo và tốt lúc bắt đầu. Bàn tự làm nên có những dấu này để trẻ xếp quân đúng chỗ mà không phải hỏi.
Cờ cá ngựa: đếm ô đường đua trước khi kẻ. Bàn cờ cá ngựa là chữ thập với các dãy ô quanh bốn cánh và dãy bậc chuồng ở giữa mỗi cánh. Hãy chép số ô và vị trí ô xuất phát từ một bàn có sẵn hoặc từ tờ luật, rồi mới kẻ, vì làm theo trí nhớ rất dễ ra bàn lệch, phe này đi xa hơn phe kia.
Ô ăn quan: ô quan đủ rộng. Hai ô quan hình bán nguyệt ở hai đầu sẽ chứa nhiều quân dân rải vào trong ván, nên cần rộng hơn ô dân. Ô dân nên đủ chỗ cho hơn chục viên sỏi mà không tràn ra ngoài.
Quân cờ tự làm từ những thứ có trong nhà
Quân cờ là phần trẻ thích làm nhất. Dưới đây là các cách phổ biến, kèm điều cần chú ý của từng cách.
- Nắp chai nhựa: rửa sạch, hai màu cho hai bên. Hợp với cờ đam, cờ caro, cờ cá ngựa. Với cờ vua, dán hình quân hoặc vẽ ký hiệu lên mặt nắp.
- Quân cờ tướng bằng nắp chai hoặc khoanh bìa tròn: ghi tên quân lên mặt. Nhiều nhà ghi bằng chữ quốc ngữ như Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã, Tốt cho trẻ dễ đọc, thay vì chữ Hán như bộ cờ bán sẵn.
- Sỏi, hạt: sỏi rửa sạch, có thể sơn hai màu. Hợp nhất với ô ăn quan và cờ vây tự làm.
- Đất nặn nướng hoặc đất sét tự khô: nặn được hình quân cờ vua thật. Mất thời gian nhưng là bộ quân trẻ nhớ lâu.
- Khoanh gỗ cắt từ cành cây: chắc và đẹp, nhưng phần cưa do người lớn làm, chà nhám kỹ để không dằm tay.
- Bìa dán lên đế: vẽ quân lên bìa, cắt ra, dán vào kẹp nhỏ hoặc nắp chai để đứng được.
Hãy làm dư một hai quân mỗi loại. Quân tự làm hay thất lạc, và có quân dự phòng thì bộ cờ dùng được lâu hơn nhiều.
Một tấm bàn, nhiều trò: làm bàn cờ hai mặt
Nếu nhà ít chỗ cất, cách tiết kiệm nhất là làm một tấm bàn hai mặt. Mặt trước kẻ bàn 8x8 dùng cho cờ vua và cờ đam, mặt sau kẻ bàn cờ tướng. Khi tính kích thước, chọn tấm nền theo trò cần diện tích lớn hơn — thường là cờ tướng, vì bàn dài hơn theo chiều dọc — rồi căn bàn 8x8 vào giữa mặt kia.
Một phương án khác là kẻ một lưới ô vuông nhỏ đều, chẳng hạn 15x15, trên một mặt. Lưới này dùng làm bàn caro hay gomoku với nắp chai hai màu, và cũng có thể dùng làm bàn cờ vây cỡ nhỏ nếu quân đặt trên giao điểm. Trẻ học caro trên lưới có giới hạn sẽ quen dần với chuyện cạnh bàn là vật chặn tự nhiên.
Với bàn bằng giấy cứng ép plastic, bạn có thể cắt đôi theo chiều ngang rồi nối lại bằng băng keo vải ở mặt sau, để bàn gấp được làm đôi, vừa ngăn kéo hay balo. Quân cờ đựng trong túi vải hoặc hộp nhựa có nắp, mỗi bộ một túi màu riêng cho khỏi lẫn. Ghi danh sách quân và số lượng lên mảnh giấy để trong túi, trẻ tự đếm lại khi cất là thói quen tốt.
An toàn khi làm cùng trẻ và nhờ AI tính toán giúp
Phân việc rõ ngay từ đầu: người lớn cầm dao rọc giấy, cưa, súng bắn keo nóng; trẻ đo, kẻ, tô màu, dán bằng keo sữa. Chọn màu vẽ gốc nước, làm ở chỗ thoáng. Sau khi xong, cất kéo, dao, keo ngay, không để lẫn vào hộp cờ. Nắp chai, sỏi, hạt là vật nhỏ: nếu nhà có em bé dưới ba tuổi, bộ cờ phải cất trên cao và đếm lại quân sau mỗi lần chơi.
AI giúp được ở phần tính toán và lên kế hoạch. Câu lệnh mẫu: "Muốn làm bàn cờ tướng trên giấy A2, quân là nắp chai đường kính 3 cm. Tính khoảng cách giữa các đường, lề mỗi bên, và liệt kê vật liệu cần chuẩn bị." Chatbot cũng có thể gợi ý cách trang trí viền theo chủ đề con thích.
Điều cần nhớ là chatbot có thể tính sai số đo hoặc mô tả sai cấu trúc bàn — chẳng hạn quên rằng sông cờ tướng không có đường dọc, hoặc đếm sai số ô bàn cờ cá ngựa. Trước khi cắt và kẻ, hãy tự kiểm lại phép tính bằng máy tính bỏ túi và đối chiếu với một bàn cờ thật. Đo hai lần, cắt một lần.
Câu hỏi thường gặp
Bàn cờ vua tự làm nên có ô cỡ bao nhiêu?
Ô nên rộng hơn đế quân cờ khoảng nửa đến một xăng-ti-mét. Với quân của bộ cờ gia đình, ô cạnh khoảng ba đến bốn xăng-ti-mét là vừa. Hãy đo quân trước rồi mới tính cạnh ô, đừng kẻ bàn trước rồi mới tìm quân.
Đặt bàn cờ vua thế nào cho đúng hướng?
Khi bàn đặt trước mặt người chơi, ô ở góc dưới bên phải phải là ô sáng. Người chơi cờ hay nhớ bằng câu ô trắng bên tay phải. Nếu tô ngược màu, hậu và vua sẽ bị xếp sai vị trí lúc bắt đầu.
Kẻ bàn cờ tướng có bao nhiêu đường?
Bàn cờ tướng có 9 đường dọc và 10 đường ngang, quân đứng trên giao điểm. Ở dải sông giữa bàn chỉ có hai đường dọc ngoài cùng nối liền. Mỗi bên có cung ba nhân ba giao điểm với hai đường chéo.
Có thể dùng bàn cờ vua tự làm để chơi cờ đam không?
Được, với cờ đam 8x8 thì dùng đúng bàn cờ vua, quân đứng trên các ô tối. Cờ đam quốc tế cần bàn 10x10, cách làm giống hệt nhưng kẻ thêm hai hàng, hai cột. Nhớ đặt bàn đúng hướng theo luật bạn chơi.
Trẻ mấy tuổi tham gia làm bàn cờ được?
Trẻ bốn, năm tuổi đã tô màu ô và dán trang trí được. Trẻ bảy, tám tuổi có thể đo và kẻ bằng thước với người lớn kiểm. Phần cắt bằng dao, cưa và dùng keo nóng luôn do người lớn làm.
Có nên nhờ chatbot tính kích thước bàn cờ không?
Có thể nhờ để có phép tính nhanh và danh sách vật liệu, nhưng nên tự kiểm lại bằng máy tính bỏ túi và đối chiếu với bàn cờ thật trước khi cắt. Chatbot đôi khi tính sai hoặc mô tả sai cấu trúc bàn như số ô hay đường kẻ.