Học cờ giúp trẻ tập ngồi yên với một vấn đề, chờ lượt, chấp nhận thua và tìm cách chơi tốt hơn ở ván sau; còn chuyện học cờ làm trẻ “thông minh hơn” hay giỏi toán hơn thì bằng chứng yếu hơn nhiều so với những gì tờ rơi quảng cáo hay viết. Biết rõ hai phần này giúp phụ huynh đặt kỳ vọng đúng, và kỳ vọng đúng là thứ giữ con ở lại với cờ lâu dài.
Bài này đi qua những lợi ích mà người dạy cờ và phụ huynh quan sát được hằng ngày, những lời hứa nên nghe với tâm thế dè dặt, điều các tổng hợp nghiên cứu nói ở mức khái quát, và cách bạn tự theo dõi xem cờ đang mang lại gì cho con mình. Bài không xếp hạng trẻ và không coi cờ là thuốc bổ trí não.
Những điều người dạy cờ thấy rõ nhất ở trẻ
Hỏi một giáo viên dạy cờ phong trào xem họ thấy học trò thay đổi ra sao sau một năm, câu trả lời hiếm khi là “con giỏi toán hơn”. Thường là: con ngồi được lâu hơn, con bớt đi vội, con biết dừng tay trước khi chạm quân để nhìn lại bàn cờ. Những thay đổi này nghe nhỏ nhưng có thật, và chúng xuất hiện vì cờ đặt ra một luật rất rõ: chạm quân là phải đi quân đó, đi rồi không được rút lại.
Điều thứ hai là cách trẻ đối xử với thua cuộc. Trong một buổi sinh hoạt câu lạc bộ, một đứa trẻ có thể thua ba bốn ván. Lúc đầu nhiều bé khóc, gạt đổ quân. Sau vài tháng, phần lớn các bé bắt tay đối thủ, xếp quân lại và hỏi thầy “con sai ở đâu”. Đó là một thói quen quý mà cờ cho trẻ cơ hội luyện tập lặp lại trong môi trường an toàn, nơi thua chỉ là hết một ván chứ không mất gì.
Điều thứ ba là các mối quan hệ. Cờ là trò chơi hai người, trẻ phải nói chuyện với bạn, hẹn ván, bắt tay trước và sau ván. Với những đứa trẻ hơi nhút nhát, bàn cờ cho chúng một lý do rõ ràng để ngồi cạnh một bạn mới mà không cần tìm chuyện để nói. Nhiều phụ huynh kể con kết bạn ở câu lạc bộ cờ dễ hơn ở lớp học thêm.
Những lời hứa nên nghe với chút dè dặt
“Học cờ làm tăng chỉ số thông minh.” Đây là lời hứa phổ biến nhất trên tờ rơi và cũng ít căn cứ nhất. Trẻ chơi cờ giỏi có thể vốn đã có thiên hướng suy luận tốt, nên thấy hai thứ đi cùng nhau chưa có nghĩa là cờ tạo ra thứ kia. Không có cách đáng tin nào để nói một khoá cờ làm con thông minh lên bao nhiêu.
“Cờ giúp con học giỏi toán.” Cờ có những phép đếm và hình học đơn giản, nhưng bàn cờ và bài toán ở trường khác nhau nhiều. Kỹ năng luyện ở một lĩnh vực thường mang sang lĩnh vực xa khá hạn chế. Nếu mục tiêu chính của bạn là toán, học toán vẫn là con đường trực tiếp hơn.
“Cờ giúp phòng ngừa đủ thứ vấn đề về chú ý.” Cờ không phải phương pháp điều trị. Nếu bạn lo con có khó khăn về chú ý hay hành vi, người cần gặp là bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Cờ có thể là một hoạt động con thích, không thay cho việc đánh giá chuyên môn.
“Học sớm thì thành tài.” Một số người chơi giỏi bắt đầu rất sớm, nhưng cũng có rất nhiều trẻ học sớm rồi bỏ vì chán. Bắt đầu sớm không bảo đảm gì, còn niềm vui với cờ thì quyết định con có chơi tiếp hay không.
Các tổng hợp nghiên cứu nói gì, ở mức phụ huynh cần biết
Đã có nhiều nghiên cứu ở nhiều nước thử đưa cờ vào trường học rồi đo kết quả học tập hoặc các kỹ năng nhận thức. Khi các nhà nghiên cứu gộp những nghiên cứu này lại để xem bức tranh chung, kết luận thường khá khiêm tốn: có những tác động nhỏ ở một số nhóm, nhưng tác động đó thường nhỏ đi hoặc gần như biến mất khi thiết kế thí nghiệm chặt chẽ hơn, ví dụ khi so với một nhóm cũng được học một hoạt động mới hấp dẫn khác chứ không phải nhóm không làm gì.
Điều này không có nghĩa là cờ vô ích. Nó chỉ có nghĩa là lợi ích “chuyển” từ cờ sang toán, sang đọc hiểu hay sang trí nhớ nói chung chưa được chứng minh mạnh như người ta thường nói. Trong khi đó, lợi ích nằm ngay trong cờ, như thích thú khi giải được một thế cờ, kiên nhẫn ngồi hết một ván, biết thua đẹp, lại là những thứ phụ huynh nhìn thấy được hằng tuần.
Khi đọc một bài quảng cáo dẫn “theo nghiên cứu”, bạn có thể hỏi vài câu đơn giản: nghiên cứu ở đâu, bao nhiêu trẻ, so với nhóm nào, đo bằng cách nào. Nếu không có câu trả lời, hãy coi đó là ý kiến chứ không phải bằng chứng. Bạn cũng có thể nhờ chatbot giải thích một bản tóm tắt nghiên cứu cho dễ hiểu, nhưng chatbot đôi khi bịa ra nghiên cứu không tồn tại, nên chỉ dùng nó để đọc tài liệu bạn đã có trong tay.
Đặt kỳ vọng theo từng giai đoạn học
Kỳ vọng đúng giúp bạn không thất vọng vô cớ và không tạo áp lực lên con. Bảng dưới gợi ý điều bạn có thể mong thấy sau một khoảng thời gian học đều, mỗi tuần một hai buổi, không phải chuẩn để đo con.
| Thời gian học | Điều thường thấy | Điều chưa nên mong |
|---|---|---|
| Một đến ba tháng | Thuộc luật, chơi trọn ván với bạn cùng lứa, bắt đầu nhìn thấy quân bị đe doạ | Thắng thường xuyên, có kết quả ở giải |
| Ba đến sáu tháng | Đi chậm lại trước nước quan trọng, giải được thế cờ một nước, bớt khóc khi thua | Tự lập kế hoạch dài hơi trong ván |
| Sáu tháng đến một năm | Có khai cuộc quen thuộc, tự xem lại ván với thầy, có bạn chơi thân | Thay đổi rõ rệt điểm số ở môn khác |
| Trên một năm | Tự đặt mục tiêu nhỏ, hướng dẫn được em nhỏ hơn, chơi cờ như một sở thích riêng | Mặc định con phải đi thi, phải có thành tích |
Cột cuối là chỗ nhiều phụ huynh vô tình gây áp lực nhất. Khi con nhận ra cha mẹ đang chờ một thứ con chưa làm được, cờ chuyển từ niềm vui thành bài kiểm tra.
Những cái giá ít được nhắc đến
Cờ có lợi, nhưng như mọi hoạt động khác, nó cũng có chi phí. Biết trước giúp bạn cân bằng chứ không phải để từ bỏ.
- Thời gian ngồi lâu. Một buổi câu lạc bộ có thể kéo dài hơn một giờ. Trẻ cần được đứng dậy, vận động giữa các ván, và cờ không nên chiếm chỗ của giờ chơi ngoài trời.
- Thời gian màn hình. Khi con mê cờ trực tuyến, số giờ trước màn hình tăng rất nhanh mà cha mẹ khó nhận ra, vì “con đang học cờ mà”.
- Áp lực so sánh. Ở một số lớp, trẻ được xếp thứ tự công khai sau mỗi buổi. Một đứa trẻ luôn nằm cuối danh sách dễ kết luận mình kém, dù thật ra chỉ mới học.
- Sự căng thẳng của người lớn. Cha mẹ ngồi xem con thi đấu, nhăn mặt sau mỗi nước đi, khiến con chơi vì sợ chứ không vì thích.
- Chi phí học và đi lại tăng dần khi con tham gia nhiều hoạt động; hãy tự hỏi gia đình có duy trì được thoải mái không.
Không cái giá nào trong số này là lý do để tránh cờ. Chúng chỉ nhắc rằng cờ cần được đặt vừa vặn trong lịch sinh hoạt của con, giống như bơi, vẽ hay học đàn.
Tự theo dõi xem cờ đang mang lại gì cho con
Thay vì đếm số ván thắng, bạn có thể ghi một cuốn sổ nhỏ về những thay đổi trong cách con chơi và cách con cư xử. Cách làm đơn giản như sau.
- Mỗi tháng chọn một buổi ngồi xem con chơi trọn một ván, không nhắc, không bình luận.
- Ghi ba điều: con suy nghĩ trước khi đi hay đi ngay, con phản ứng ra sao khi mất quân, con nói gì với bạn sau ván.
- Hỏi con một câu mở: “Ván hôm nay có chỗ nào con thấy hay?” và ghi lại câu trả lời bằng lời của con.
- So với ghi chép của tháng trước, chỉ so con với chính con, không so với bạn cùng lớp hay con nhà khác.
- Ba tháng một lần, tự hỏi: con có còn vui khi đến giờ chơi cờ không. Nếu câu trả lời là không, đó là lúc nói chuyện với con và thầy cô.
Cuốn sổ này giữ cho bạn nhìn thấy tiến bộ thật, những thứ không hiện lên ở bảng kết quả. Nó cũng là kỷ niệm dễ thương khi con lớn lên đọc lại.
Khi nào cờ chưa phải lựa chọn tốt cho con lúc này
Có những giai đoạn cờ không hợp với một đứa trẻ, và nhận ra điều đó cũng là một cách đồng hành. Nếu con vừa chuyển trường, vừa có em mới, hoặc đang có nhiều thay đổi trong gia đình, thêm một hoạt động đòi hỏi tập trung và chịu thua có thể là quá nhiều. Một thời gian nghỉ không làm con mất hết những gì đã học.
Cũng có trẻ đơn giản thích những hoạt động khác hơn: chạy nhảy, vẽ, làm đồ thủ công, kể chuyện. Không phải đứa trẻ nào cũng cần học cờ để phát triển tốt. Cờ là một trong rất nhiều con đường, và con đường phù hợp nhất là con đường con muốn đi tiếp khi không ai nhắc.
Nếu bạn vẫn muốn giữ sợi dây với cờ, hãy giữ ở dạng nhẹ nhàng nhất: một ván với ông vào cuối tuần, một trò chơi bàn cờ cả nhà trong kỳ nghỉ. Nhiều người lớn quay lại với cờ ở tuổi trưởng thành và nhớ rằng mình từng thích nó, chính vì hồi nhỏ không ai ép.
Câu hỏi thường gặp
Học cờ có giúp trẻ thông minh hơn không?
Chưa có bằng chứng mạnh cho thấy học cờ làm tăng trí thông minh nói chung. Điều thấy rõ hơn là trẻ tập ngồi lâu với một vấn đề, suy nghĩ trước khi hành động và biết chấp nhận thua, những kỹ năng có ích trong nhiều việc khác.
Con học cờ một năm mà điểm toán không đổi thì có phải học vô ích?
Không phải. Lợi ích chuyển từ cờ sang toán thường nhỏ, nên không thấy thay đổi là chuyện bình thường. Hãy nhìn vào những thay đổi trong chính cách con chơi cờ và cách con cư xử khi thua hay khi gặp bạn mới.
Có nên cho con học cờ thay cho hỗ trợ về chú ý mà giáo viên gợi ý?
Không nên thay thế. Nếu giáo viên hoặc bạn thấy con có khó khăn về chú ý, hãy đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Cờ có thể là sở thích song hành, không phải cách điều trị.
Làm sao biết một lời quảng cáo “theo nghiên cứu” là đáng tin?
Hỏi nghiên cứu ở đâu, bao nhiêu trẻ, so với nhóm nào và đo bằng cách nào. Nếu không có câu trả lời rõ, hãy coi đó là ý kiến. Đừng nhờ chatbot tìm nghiên cứu hộ vì chatbot có thể bịa ra nguồn không tồn tại.
Con thích cờ nhưng không muốn đi thi thì có sao không?
Không sao cả. Phần lớn lợi ích của cờ đến từ việc chơi đều với bạn bè và người thân, không cần giải đấu. Nhiều người giữ cờ làm sở thích cả đời mà chưa từng thi một giải nào.
Có nên đặt mục tiêu thành tích cho con khi bắt đầu học cờ?
Không nên đặt mục tiêu thành tích lúc đầu. Mục tiêu hợp hơn là con thuộc luật, chơi trọn ván vui vẻ, có bạn chơi cùng. Khi con lớn hơn và tự muốn, con sẽ tự đặt mục tiêu của mình.